Irak drie jaar later

IMO Blog, 2006

Vandaag, 20 maart, is het precies drie jaar geleden dat de VS Irak binnenvielen, en dit werd herdacht met wereldwijde demonstraties tegen deze oorlog. De kritiek is bekend: de VS vielen onder valse voorwendselen binnen, gedroegen zich vervolgens als de nieuwe heersers zonder enig respect voor de bevolking, en eigenlijk ging het ze alleen om de olie. De gevangenisschandalen rond Abu Graib en Quantanamo Bay laten zien dat de VS geen haar beter zijn. De tegenargumenten zijn ook duidelijk: Saddam Hoessein was een wrede dictator en het is goed dat de VS hem uit de weg hebben geruimd, Irak was een bron van instabiliteit in de regio, steunde terrorisme en er waren serieuze aanwijzingen dat hij massavernietigingswapens bezat. Abu Graib is niet goed, maar daar zijn de betreffende mensen inmiddels voor gestraft. Inmiddels zijn er vrije verkiezingen geweest (waarin niet de favoriet van de VS is gekozen), en is een grondwet vastgesteld. Men is op de goede weg, al is de weg moeilijk.

Mijn voornaamste kritiek op de VS is dat men geen exit-strategie heeft, en eigenlijk überhaupt niet goed weet wat te doen. Men dacht snel te kunnen zegevieren, en claimde al een paar maanden na de invasie de overwinning. Jonge, onervaren soldaten, die niks afweten van Arabische en Islamitische gevoeligheden, maken opeens de dienst uit in de straten van Bagdad en andere steden, en laten dit op niet al te subtiele manier merken. Aangezien men over slechte inlichtingen beschikt, is de enige manier om tegen opstandelingen op te treden met grof geweld, waarbij ook vele onschuldige burgers omkomen. Er is te weinig gedaan om een herhaling van de misstanden als in Abu Graib te voorkomen; het schijnt dat Irakese gevangenen nog steeds worden gemarteld.

Terwijl mensen als Arend Jan Boekestein en Harry van Bommel tot in eeuwigheid lijken te kunnen discussiëren over of de invasie nou wel of niet gerechtvaardigd was, weten zij eigenlijk evenmin wat nou de oplossing is. De eis dat de VS Irak van de ene op de andere dag moeten verlaten is simplistisch en naïef. De idee dat de VS er tot in lengte van jaren kunnen blijven eveneens. De vraag wie gelijk heeft is blijkbaar belangrijker dan hoe de problemen opgelost moeten worden. Hetzelfde geldt voor de demonstranten afgelopen weekend: men lijkt vooral zijn woede op de VS te willen bekoelen, van reële betrokkenheid met de Irakese bevolking en hoe hun toekomst eruit moet zien is weinig te zien. In de VS is de kritiek sterk gericht op de vele doden en gewonden die zijn gevallen: ruim 2300 doden en een veelvoud aan gewonden. Een groot offer voor een onzeker doel.
Ondertussen neemt de strijd in Irak steeds meer de vorm van een burgeroorlog aan tussen Shiiten en Soennieten, en zijn er al minstens 35.000 Irakese slachtoffers gevallen.

Op het moment dat de VS de druk op Iran opvoeren vanwege zijn nucleaire programma, zijn er berichten over mogelijke samenwerking tussen Iran en de VS wat betreft de toekomst van Irak. Men zou beide belang hebben bij stabiliteit in Irak en daarbij elkaar nodig hebben. Het klinkt vreemd, maar Iran heeft ook inlichtingen aan de VS verstrekt over Al Qaida en de Taliban na de aanslagen van 11 september. Opportunisme en gelegenheidscoalities zijn belangrijke ingrediënten in de buitenlandse politiek. De doelen van Iran en de VS lijken echter diametraal tegenover elkaar te staan: de VS willen een seculier, democratisch en pro-westers Irak, Iran wil het liefst een Shiitisch en islamitisch Irak. Of democratie in Irak de kant op zal gaan die de VS wensen dan wel in Iran's voordeel is valt nog te bezien. De kans is echter groot dat ook voor de VS andere belangen, namelijk hoe zonder al te veel gezichtsverlies uit Irak te vertrekken en een enigszins stabiele regering aldaar achter te laten, belangrijker zijn dan de hoogstaande idealen van vrijheid en democratie.

Het allerbelangrijkste is een einde aan het geweld, met name tussen Shiitische en Soennitische extremisten, maar ook Amerikaanse vergeldingsacties die alleen maar meer geweld uitlokken. Als de VS en Iran elkaar hierin kunnen vinden, dan is dat mooi. Als dit ertoe zal leiden dat een nieuwe dictator de plaats inneemt van Saddam Hoessein, dan lijkt alles voor niks te zijn geweest. Een 'verlicht koningschap', zoiets als Jordanië, lijkt misschien wel de best haalbare oplossing. Een regering, die de middenklasse en vrijheid van meningsuiting steunt, maar tegelijkertijd het gezag heeft om het geweld met harde hand de kop in te drukken. Een regering ook, die opportunistisch zal zijn, want dat is de enige manier om in deze omstandigheden te overleven. En die dus misschien wel goeie banden met zowel de VS als Iran onderhoudt.

Een laatste opmerking over de wereldwijde Irak-demonstraties. Het klinkt misschien wat flauw, maar is het niet een beetje vreemd dat misstanden waarbij de VS of andere westerse landen niet betrokken zijn, deze aandacht niet krijgen? In Darfur voltrekt zich een humanitaire ramp, maar weinig mensen gaan hiervoor de straat op, om internationale interventie te eisen, of het aftreden van de Sudanese regering die zich keer op keer onwillig heeft getoond de Zuid-Sudanese bevolking te beschermen tegen groepen als de Janjaweed. Tibet wordt al decennia bezet en onderdrukt door China, dat hier bovendien grote aantallen Chinezen heeft gevestigd en religieuze minderheden vervolgt, in tegenspraak met het internationale recht, toch krijgt dit niet de aandacht die de bezetting van Irak of de Palestijnse gebieden genieten onder veel mensenrechtenactivisten. Hetzelfde geldt voor Tsjetsjenië, Atjeh, en West Sahara, om maar een paar voorbeelden te noemen. Juist deze landen, die in tegenstelling tot de VS, Groot-Brittannië of Israël, nauwelijks interne oppositie kennen simpelweg omdat deze niet wordt getolereerd door de betreffende regimes, verdienen de aandacht en steun van westerse activisten. Amerikanen, Britten en Israëliërs zijn prima in staat misstanden van hun regeringen aan de kaak te stellen en deze naar huis te sturen; Chinezen, Russen, Saoedi's en vele anderen zijn dat niet. Zojuist heeft de 'laatste dictator van Europa', Lukatchenko van Wit Rusland, de verkiezingen weer eens met meer dan 80% van de stemmen gewonnen. De oppositie daar verdient onze steun nu meer dan ooit.