Rema Hammami: tussen wetenschap en politiek

IMO Blog, 2006

Op 20 april hield de Amerikaans-Palestijnse Rema Hammami haar oratie ter aanvaarding van de Prins Claus leerstoel, een wisselleerstoel op het gebied van ontwikkelingssamenwerking, ingesteld door de Universiteit Utrecht en het Institute of Social Studies in Den Haag. De leerstoel, waarvoor uitmuntende jonge wetenschappers uit Afrika, Azië, Latijns-Amerika, de Caraïben en de Pacific in aanmerking komen, wordt elk jaar door een andere wetenschapper bekleed. Zij is benoemd vanwege "haar excellente wetenschappelijke bijdragen op gebieden die het thema van de leerstoel raken, onder meer op het gebied van vreedzame co-existentie in Palestina", aldus het Koninklijk Huis.

Haar betoog richtte zich tegen de "eenzijdige aandacht voor veiligheid in het debat over ontwikkelingssamenwerking, immigratie en samenleven. Veiligheidsbeleid en veiligheidspolitiek domineren ten onrechte het debat over ontwikkelingssamenwerking, immigratie en het omgaan met achtergestelde groepen. In plaats van het aanpakken van de dieperliggende oorzaken van ongelijkheid, richten politici en beleidsmakers zich vooral op het bestrijden en voorkomen van de daden die voortkomen uit die ongelijkheid." Zij illustreerde dit "aan de hand van een concrete situatie: Palestijnen die zijn onderworpen aan het veiligheidsregime van Israël".

Tot zover het officiële persbericht van het Institute of Social Studies. Dit persbericht heeft zijn werk goed gedaan, want eergisteren (20 april 2006) was zij op het Acht Uur Journaal om haar stelling nog eens toe te lichten, wat wellicht ook te maken had met het feit dat prinses Maxima het Curatorium van de Prins Claus leerstoel voorzit. De Israëlische checkpoints leiden volgens Hammami juist tot meer terrorisme in plaats van het te voorkomen. En het is fout dat Europa de banden met de Palestijnse Autoriteit heeft verbroken sinds Hamas aan de macht is, want juist Hamas is tegen zelfmoordaanslagen en in staat ze te voorkomen. Dat weten we dan ook weer. Fijn dat wat het Palestina Komitee en Gretta Duisenberg al jaren roepen, en evenzo hard wordt bestreden door Ronny Naftaniel en Leon de Winter, nu eindelijk eens wetenschappelijk is vastgesteld. Misschien kan dan nu aan alle discussie een einde komen, en kunnen we ons op vrede in het Midden-Oosten richten. Met de Hamas als partner.

Maar hoe wetenschappelijk is haar vraagstelling en werkwijze eigenlijk? Haar vraagstelling was immers niet: "Wat is de rol van veiligheid in het debat over ontwikkelingssamenwerking?" of, toegespitst op het Midden-Oosten conflict: "Wat is de bijdrage van de checkpoints aan de veiligheid van Israël, en wat hun impact op de Palestijnen?" Dat is een open en neutrale stelling die tot heel diverse conclusies kan leiden. Haar vraagstelling spreekt echter al direct een oordeel uit, en kan eigenlijk nog maar naar één conclusie leiden: dat de Israëlische checkpoints niet deugen.
Ik vraag mij dan ook af of zij ook cijfers van het Israëlische ministerie en het leger heeft bestudeerd, waaruit duidelijk blijkt dat er vanaf medio 2002 een gestage afname in het aantal succesvolle aanslagen is (het aantal pogingen bleef nagenoeg gelijk, en het aantal verijdelde aanslagen steeg).
Maart 2002 was de 'topmaand' wat betreft het aantal Israëlische doden door aanslagen: meer dan 100. Als reactie hierop herbezette Israël de meeste steden op de Westoever, en werd het aantal checkpoints fors uitgebreid. Het aantal aanslagen verminderde vervolgens.

In het voorjaar van 2004 liquideerde Israël de Hamas-leiders Yassin en Rantisi, en was de motivatie tot het plegen van aanslagen om dit te wreken ongekend groot. Het duurde echter 5 maanden voordat de Palestijnen een succesvolle aanslag in Israel wisten te plegen. In 2005, toen een informeel bestand werd gesloten waar Hamas zich in grote lijnen aan heeft gehouden, zijn er 4 aanslagen geplaagd, overigens allemaal door de Islamitische Jihad. Hammami's stelling, dat het juist Israëls harde bezettingspolitiek en veiligheidsbeleid is dat de aanslagen veroorzaakt, gaat echter niet op. De herbezetting, de checkpoints en de muur hebben allemaal een bijdrage geleverd aan Israëls veiligheid, hoe vervelend (en mensonterend, vernederend, onrechtvaardig) ze ook zijn voor de Palestijnen. Het is natuurlijk een mooie gedachte dat wat wenselijk is, namelijk vrede, en het verdwijnen van zowel de checkpoints als de aanslagen, ook mogelijk is, en dat nog wel doordat de andere partij eerst moet handelen: door de checkpoints te verwijderen en de Palestijnen hun vrijheid te geven zullen ook de aanslagen verdwijnen.

Al in de jaren '90 bleek echter dat dit niet klopt: er waren veel minder checkpoints dan nu en geen muur, en Israël trok zich in het kader van de Oslo akkoorden terug uit bijna alle Palestijnse steden. De Hamas, fel tegen de vredesakkoorden gekant, pleegde juist aanslagen als er concessies werden gedaan, om zo het vredesproces te torpederen (hetzelfde geldt voor Israëlische extremisten). Nadat Rabin was vermoord door een Israëlische extremist, en de verkiezing van Peres als nieuwe premier een zekere zaak leek te zijn, pleegde de Hamas een aantal goedgetimede aanslagen die het bloedvergieten veroorzaakt door een Joodse extremist deden vervagen door het vele bloedvergieten veroorzaakt door Palestijnse extremisten. Tegen alle verwachtingen in won de rechtse Nethanjahoe de verkiezingen.

Achter Hammami's benadering lijkt dan ook gemakzucht schuil te gaan, en een onvermogen kritisch naar de eigen kant te kijken: voor de vrede die ze zegt zo hardstochtelijk voor te staan is meer nodig dan geweld afkeuren en de oorzaak bij de andere kant leggen. De Nederlandse vredesbeweging, en ook de Israëlische, bestaat juist uit mensen die bij zichzelf willen beginnen: kernwapens de wereld uit, te beginnen bij Nederland. Ik zou nooit iemand een vredesactivist noemen die het eigen geweld bagatelliseert en de vijand oproept om te ontwapenen. Op die manier is zelfs Bush voor vrede… :-) Voor Palestijnen geldt dit echter blijkbaar niet, want ik kan ze zelden betrappen op serieuze zelfkritiek en ze zijn altijd voor vrede. 'Je praat vanuit de macht', hoor ik de kritische lezer denken. 'Israël is oneindig veel machtiger dan de Palestijnen: is het dan niet terecht de grootste stappen van Israël te verwachten?' Ik vind het terecht dat Palestijnen ook stappen van Israël verwachten. In de jaren '90 heeft Israël die echter ook gezet, en in 2000 heeft het een reëel en in Israëlische ogen zeer vergaand vredesvoorstel gedaan. Het was niet perfect, maar zeker niet de karikatuur die er in pro-Palestijnse kringen van wordt gemaakt.

Het conflict is niet begonnen met Israel's bezetting van de Westoever en Gazastrook, en zelfs niet met de stichting van de staat en de verdrijving/vlucht van honderdduizenden Palestijnen uit hun land. Voordat de Joden in Palestina een leger hadden, voerde de Arabische Palestijnen al aanvallen uit op de Joodse gemeenschap, omdat zij tegen de Joodse immigratie en landaankopen gericht waren. Zij hebben ten tijde van het Britse Mandaat alle voorstellen tot samenwerking en om het land te delen, afgewezen. Het is dan ook geen Noord-Zuid conflict, waarin de Palestijnen van meet af aan de underdog waren tegenover een machtig Israelisch leger, maar een conflict tussen twee nationale bewegingen om hetzelfde stuk land. De oorlogen die voor de Arabieren zo desastreus uitpakten zijn met name veroorzaakt door hun weigering ook maar enige vorm van Joodse zelfbeschikking te accepteren. Dit rechtvaardigt niet de Israelische nederzettingenpolitiek die immers weinig met veiligheid te maken had en vooral werd ingegeven door religieus-nationalistische sentimenten, maar ook geenszins de kritiekloze slachtofferrol die de Palestijnen zich aanmeten.

De Israëlische vredesbeweging, die ten tijde van de Libanon-oorlog alsook in de jaren '90 honderdduizenden mensen op de been bracht, had versterkt kunnen worden door een Palestijnse vredesbeweging, die de straat op had kunnen gaan tegen de terroristen, de Palestijnse Autoriteit zou oproepen harder tegen hen op te treden, en zou erkennen dat voor vrede en een twee-statenoplossing ook de Palestijnen concessies zullen moeten doen, zoals het opgeven van het 'recht op terugkeer' van de miljoenen Palestijnse vluchtelingen naar Israël. Het had zo mooi kunnen zijn. Maar de Israëlische vredesbeweging is door de tweede intifada ernstig verzwakt, en mijn hoop op meer zelfkritiek onder de Palestijnen wordt verijdeld door mensen als Hammami die de Hamas vreedzaam noemen.