Onderzoek naar hoe moslims en westerlingen elkaar zien

IMO Blog, 2006

Volgens een recent onderzoek beschouwen moslims en westerlingen elkaar in grote mate als agressief, intolerant en respectloos tegenover vrouwen. Het onderzoek is uitgevoerd door het PEW Global Attitudes Project 2006, onder meer dan 14.000 mensen in 13 landen.

Uit dit onderzoek blijkt dat een meerderheid in Egypte, Turkije, Indonesië en Jordanië, allen als gematigd bekend staande landen met sterke banden met de VS, denkt dat de aanslagen op het WTC niet door moslims zijn uitgevoerd. Ook geeft een meerderheid van de moslims in moslimlanden het westen de schuld van hun gebrek aan welvaart. Zij voelen zich in grote mate benadeeld door het westen.
Een meerderheid in Spanje en Duitsland ziet een tegenstelling tussen moderne waarden en het islamitische geloof, en heeft een negatief beeld van moslims en Arabieren in het algemeen. Van de andere kant denkt in zowel de VS, Frankrijk als Groot-Brittannië een meerderheid positief over moslims en Arabieren.
Zowel moslims als 'westerlingen' beschrijven de relaties tussen beide bevolkingsgroepen als slecht, en geven vooral elkaar daar vooral de schuld van. Veel moslims wijten de slechte relaties met het westen aan het Israëlisch-Palestijns conflict, en de zogenaamde westerse dubbele moraal wat dit betreft.

Er zijn ook enkele positieve resultaten: zo is de steun voor terrorisme in verschillende landen afgenomen, het sterkst in Jordanië, waarschijnlijk vanwege de aanslag in oktober waarbij meer dan 50 mensen gedood werden. Echter, zo'n 15% van de moslims in westerse landen vindt zelfmoordaanslagen (soms) gerechtvaardigd om de islam te verdedigen tegen haar vijanden.

In de landen met een islamitische meerderheid zijn anti-Joodse sentimenten zeer sterk aanwezig (Jordanië 98%, Egypte 97%); onder de Europese moslims zijn deze wat minder, maar ook hier denkt een meerderheid in zowel Duitsland, Spanje als Groot-Brittannië negatief over joden; alleen moslims in Frankrijk zeggen in grote meerderheid positief te staan tegenover zowel christenen als Joden. Overigens denkt een meerderheid van alle onderzochte Europese moslims positief over christenen. Ook in hun mening over westerlingen in het algemeen zijn Europese moslims positiever dan die in landen met een islamitische meerderheid, met uitzondering van Britse moslims, die erg negatief over het westen denken.

Een grote meerderheid in de islamitische landen ziet de overwinning van de Hamas als goed voor zowel de Palestijnen als voor het vinden van een rechtvaardige oplossing van het Israëlisch-Palestijns conflict. Een meerderheid van de westerlingen denkt juist dat deze slecht is, met uitzondering van Groot-Brittannië, waar voor- en tegenstanders gelijkelijk verdeeld zijn. In bijna alle landen, zowel westerse als islamitische, zien meer mensen een bedreiging in het Israëlisch-Palestijns conflict en in de aanwezigheid van de VS in Irak, dan in de pogingen van Iran om een kernwapen te bemachtigen.

Volgens een Nederlands onderzoek, uitgevoerd door het Instituut voor Migratie en Etnische Studies in opdracht van minister Verdonk, wijst 40% van de Marokkaanse jongeren de westerse waarden en democratie af. Zij zijn tegen de vrijheid van meningsuiting waar het kwetsende uitspraken over de islam betreft, en zijn actiebereid om hun geloof te verdedigen, in overgrote meerderheid echter met legale middelen. Zowel democratisch actieve moslims als radicalen voelen zich achtergesteld en gediscrimineerd, de democratisch actieven zijn echter veel positiever over de mogelijkheden in de Nederlandse samenleving te participeren dan de radicalen. (De Volkskrant, 14 juni).

Uit al deze onderzoeken blijkt dat moslims zich in grote mate door het westen benadeeld en achtergesteld voelen, en het westen de schuld geven van zowel problemen in landen met een moslim meerderheid als de spanningen tussen moslims en niet-moslims. Er zijn echter aanmerkelijke verschillen tussen Europese moslims en moslims buiten Europa, en ook binnen Europa zijn er aanmerkelijke verschillen tussen bijvoorbeeld Franse en Britse moslims. Hoewel een grote meerderheid van de Europese moslims geweld afkeurt, zijn de percentages die dit goedkeuren verontrustend. Nog verontrustender is mijn ogen, dat zovelen ontkennen dat Arabieren de aanslagen op de Twin Towers hebben gepleegd, en de vrijheid van meningsuiting afkeuren, alsook de zeer sterke anti-Joodse sentimenten in een aantal islamitische landen, en ook onder de meeste moslims in Europa.

Het gaat hier overduidelijk niet om een kleine minderheid, zoals sommige politici en opinieleiders het willen doen voorkomen. De cartoon controverse vormt hiervan een zeer duidelijke illustratie. Het is dan ook niet onbegrijpelijk dat een meerderheid van de westerlingen in de meeste landen moslims als fanatiek en intolerant beschouwt. Het is opmerkelijk dat juist een meerderheid in Frankrijk en Groot-Brittannië - waar respectievelijk een grote aanslag heeft plaatsgevonden en er grootschalige rellen zijn geweest - positief over moslims denken. In Groot-Brittannië zou dit te maken kunnen hebben met de grote terughoudendheid waarmee de pers over moslims en de minder positieve zaken bericht. Zo heeft de BBC de cartoons niet getoond, heeft men een strikt beleid om moslims niet te stigmatiseren, en wordt bijvoorbeeld zelden van 'terrorisme' gesproken, ook wanneer het wel om terrorisme gaat. De burgemeester van Londen, Ken Livingstone, heeft zich - zowel voor als na de aanslagen in Londen - sterk gemaakt tegen discriminatie en stigmatisering van moslims. Bovendien staan zowel de BBC als de Guardian als de Independent (alsook Livingstone) zeer kritisch tegenover Israël, en tonen veel sympathie voor de Palestijnse zaak. Dit alles draagt waarschijnlijk bij aan zowel de milde houding van de Britten tegenover moslims, alsook aan de sterke anti-westerse en anti-Joodse sentimenten onder de Britse moslims. Hun visie wordt immers min of meer bevestigd en wellicht versterkt ('zelfs de westerse media zeggen het…'). Hoewel het zeker positief te noemen is dat een meerderheid van de Britten en de Fransen positief over moslims en Arabieren denken, is het verontrustend dat dit in Groot-Brittannië niet wordt beantwoord met een eveneens milde houding van de daar levende moslims.

Wat verder opvalt is de negatieve opvatting van moslims (ook in Europa) over Joden, en het feit dat Joden überhaupt het meest negatief van de drie religies worden beoordeeld, met slechts een meerderheid die positief over hen oordeelt in de VS, Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië en Rusland (ter vergelijking: moslims worden slechts in twee landen in meerderheid negatief beoordeeld, namelijk Spanje en Duitsland, en christenen in drie, Egypte, Pakistan en Turkije).
Ook opvallend is het feit dat het Israëlisch-Palestijns conflict en de oorlog in Irak door meer mensen als een bedreiging voor wereldvrede worden beschouwd dan Irans nucleaire ambities. Alleen in de VS en Duitsland is dit niet het geval.

Het is natuurlijk de vraag hoeveel waarde men precies moet hechten aan dergelijke enquêtes en onderzoeken. Hoewel bijvoorbeeld uit deze enquête blijkt dat twee keer zoveel Fransen tegenwoordig aan Israëls kant staan als aan die van de Palestijnen, kwam ik onlangs een enquête tegen waarin beide percentages elkaar nauwelijks ontliepen. Veel hangt af van hoe de vragen worden gesteld. Vraagt men bijvoorbeeld: 'als je recente ontwikkelingen zoals de cartoon controverse in ogenschouw neemt, vind je dan niet dat veel moslims intolerant zijn?', dan zeg ik volmondig 'ja'. Vraagt men vervolgens: 'ken je moslims, en ervaar je hun als fanatiek en intolerant?', dan zeg ik 'nee', want de moslims die ik ken vind ik erg aardig en tolerant, al verschillen we over sommige zaken van mening. Uit een andere Nederlandse enquête bleek een tijdje geleden dat 1 op de 4 Nederlanders er racistische denkbeelden op na houdt, en 1 op de 10 Nederlanders zichzelf als openlijk racistisch bestempelt. Dit was uiteraard zeer verontrustend nieuws en velen, waaronder ikzelf, spraken er schande van. Ik vroeg me echter ook af hoe de vragen zijn gesteld: "geachte mevrouw, geeft u eens op een schaal van een tot tien aan hoe racistisch u bent?". Ik las in de krant dat journalisten die door dezelfde nieuwsgierigheid waren getroffen, geen duidelijke antwoorden kregen van het betreffende onderzoeksinstituut (Motivaction), en het rapport was ook niet online te bekijken, wat bijvoorbeeld wel geldt voor het PEW Global Attitudes project (links onderaan). Begrijp me niet verkeerd, ik neem zonder meer aan dat sommige Nederlanders er racistische ideeën op nahouden (ik ken zulke mensen persoonlijk), maar de het equivalent van deze vraagstelling onder moslims zou zoiets zijn als: "geef op een schaal van een tot tien aan hoe terroristisch u bent"? Dit lijkt me een beetje vreemde meetmethode, die uitnodigt tot het geven van extreme antwoorden, vooral onder jongeren.

Ephimenco schreef onlangs dat enquêtes tegenstellingen ook aan kunnen wakkeren. Dit is eigenlijk geen nieuws, maar wel een broodnodige waarschuwing om niet teveel waarde aan de resultaten van enquêtes te hechten. Immers, als je leest dat een kwart van de Nederlanders racistisch is, of 15% van de moslims terrorisme goedkeurt, heb je de neiging bij iedereen die je ontmoet te denken: 'is hij een van deze mensen?', wat stigmatisering inderdaad in de hand werkt. Enquêtes geven een indicatie van houdingen en meningen en kunnen handreikingen bevatten wat betreft problemen. Diepte-interviews zouden nodig zijn om de oorzaken van deze zaken (racisme, goedkeuring van geweld, negatieve mening over Joden) te onderzoeken, en oplossingen aan te dragen.
Bovendien zijn feitelijke onderzoeken, bijvoorbeeld naar het aantal racistische incidenten, racistische artikelen en websites, gevallen waarin mensen geen woning, baan e.d. kregen op grond van hun huidskleur, etnische afkomst of geloof, wellicht een objectievere indicatie van racisme dan de vraag of men positief of negatief tegenover moslims staat. Ook uit dergelijke onderzoeken blijkt overigens dat racisme veelvuldig voorkomt onder Nederlanders.

Een paar maanden geleden las ik overigens in NRC over een onderzoek waaruit blijkt dat de kranten, in tegenstelling tot wat veelal wordt beweerd, over het algemeen zeer genuanceerd over moslims schrijven. Verreweg de meeste krantenartikelen over moslims bleken te gaan over het feit dat zij teveel gestigmatiseerd worden; een minderheid ging over negatieve eigenschappen die aan moslims worden toegeschreven of problemen die met moslims te maken hebben. Ook het onderzoeksrapport van het WRR ademde een dergelijke sfeer, en riep vooral op om niet te stigmatiseren. De toenemende intolerantie en racisme onder Nederlanders kan dus niet simpelweg aan de media worden geweten, en voorzover de media een indicator zijn voor wat er in een land speelt, is er dus op zijn minst een sterke tegenbeweging tegen deze toenemende intolerantie.

Het is mijns inziens belangrijk om consequent te zijn, en naar 'beide kanten' toe dezelfde maatstaven en normen te hanteren. Wat vaak gebeurt is immers dat rechtse mensen begrip opbrengen voor racisme onder Nederlanders (men voelt zich bedreigd, heeft de wijk zien verkleuren, etc.), terwijl er geen enkel begrip is voor moslims die er radicale denkbeelden op nahouden. Omgekeerd hoor ik mensen van bijvoorbeeld GroenLinks soms veel begrip uiten voor radicale moslims (men voelt zich gestigmatiseerd, het westen gebruikt dubbele standaards, etc.), terwijl men Nederlands racisme keihard veroordeelt. Een dergelijke dubbele moraal vergroot tegenstellingen en ressentiment onder de groep die geen begrip krijgt, in plaats van ze te overbruggen. Het is ook de vraag hoeveel al dat begrip voor mensen die in naam van hun zogenaamde slachtofferschap geweld en racisme prediken, überhaupt oplevert. Het is van belang de oorzaken van radicalisering en toenemende vreemdelingenhaat te kennen, en het is belangrijk niet iedereen die iets niet zo aardigs zegt over 'de andere groep' te stigmatiseren, maar het is evenzeer van belang mensen niet te bevestigen in hun slachtofferrol, en duidelijk te maken waar grenzen liggen. Een pedofiel kan immers ook een moeilijke jeugd gehad hebben, en een dief is gaan stelen omdat hij nou eenmaal geen kansen had zijn geld op een normale manier te verdienen, enzovoorts.


Ratna Pelle


PEW onderzoek The great divide - samenvatting
PEW onderzoek The great divide
PEW onderzoek Global attitudes