Idomeneo en de smaak van succes

IMO Blog, 2006

Na de rellen vanwege de Deense cartoons waarin Mohammed niet altijd even positief werd afgebeeld, en na de rellen vanwege de nogal onhandige en ontactische uitspraken van de Paus over de Islam, is er nu een rel vanwege het afgelasten van de opera Idomeneo in Berlijn. Dit keer is er echter geen sprake van woede of geweld van moslims, slechts van de angst daarvoor. De schouwburg in Berlijn meende dat het de veiligheid van zowel de uitvoerders als de bezoekers niet kon garanderen, hoewel er geen concrete bedreigingen waren geuit.

Dit is onmiskenbaar een gevolg van de heftige reacties op de uitspraken van de Paus, die velen hadden verrast. Er is echter wel een belangrijk verschil tussen beiden: de Paus is een gezaghebbende kerkleider, terwijl kunstenaars de vrijheid horen te hebben zich kritisch naar het gezag en naar gevestigde ideeën te uiten.


Idomeneo werd meer dan twee eeuwen geleden geschreven en speelt op Kreta in de oudheid, maar de regisseur voegde Jezus, Boeddha en Mohammed toe om een statement te maken over religie en godsdienstoorlogen. Deze versie was in 2003 ook al opgevoerd, wat toen enkele klachten opleverde maar meer niet. Het operabestuur besloot nu echter tot een heel ander soort statement: culturele expressie en meningsuiting zijn mooi, maar buigen voor religieuze dogma's en het risico van geweld is toch belangrijker.
De Paus heeft, als hoogste geestelijke van de RK kerk, een bijzondere verantwoordelijkheid in wat hij zegt over andere religies, ook als hij anderen citeert. Hiermee wil ik overigens allerminst de reactie op zijn uitspraken rechtvaardigen, waaronder het doden van een non en het in brand steken van tientallen kerken, waarmee sommige moslims in mijn ogen precies schijnen te bevestigen waar ze zo kwaad om zijn: namelijk de beschuldiging dat de islam een agressieve religie is. "Ik ben helemaal niet agressief! Hoe kom je daarbij?" schreeuwt de kwade echtgenoot naar zijn vrouw, en geeft haar een klap om zijn verweer kracht bij te zetten.

Toch is het niet ondenkbaar dat deze uitvoering van Idomeneo inderdaad tot (gewelddadige) protesten zou hebben geleid. Aan het einde van de opera wordt immers (onder andere) het afgehakte hoofd van Mohammed getoond, en dat is in de ogen van veel moslims zeer kwetsend. Hun profeet wordt onthoofd en dat is heiligschennis van de hoogste categorie. Moslims hebben al eens vaker met succes tegen de uitvoering van een opera geageerd, namelijk Aisha, over één van de vrouwen van Mohammed. En, laten we wel wezen, succes smaakt naar meer. Hoewel het van één kant een mooi en verzoenend gebaar is dat zowel na de cartoonaffaire als na de uitspraken van de Paus, begrip werd getoond voor de gevoelens van moslims en spijt werd betuigd voor het kwetsen hiervan, kan dit ook averechts werken. Men geeft immers het signaal af gevoelig te zijn voor dergelijke druk.

Stel je voor dat wanneer radicale dierenrechtenactivisten een proefdiercentrum aanvallen en de eigenaar bedreigen, zoals in Groot-Brittannië meermaals is gebeurd, de eigenaar zijn excuses maakt en belooft zijn beleid te zullen aanpassen. Als ik een dierenrechtenactivist was, zou ik dit een zeer bevredigend resultaat vinden. Of stel dat Hans Janmaat indertijd, vanwege de continue en luidruchtige protesten tegen ieder optreden van hem in het openbaar, en de bedreigingen die hij ontving, publiekelijk had gezegd ermee te stoppen en het te betreuren dat men zich door hem gekwetst voelt. Dat is toch een groot succes voor zijn radicale tegenstanders? Of dat Aad Kosto, vroeger minister van vreemdelingenzaken, nadat een bom in zijn achtertuin was geplaatst, had toegezegd zijn beleid te zullen aanpassen? Als politici, maar ook kunstenaars, journalisten, wetenschappers of wie dan ook toegeven aan dergelijke druk, geef je je tegenstanders een klare overwinning, en moedig je ze dus aan om op deze weg voort te gaan, en dat is een groot gevaar voor de democratie en de vrijheid van meningsuiting.

Overigens zijn moslimextremisten niet de enige groep die hierin succes boeken. Enkele jaren geleden werd het Maastrichtse gemeentehuis zo ongeveer omsingeld door MVV supporters, die in dreigende taal niet onder deden voor de gemiddelde Jihadist, omdat de gemeente niet meer van plan was het zoveelste miljoenentekort van MVV bij te lappen. De gemeenteraad onder leiding van burgemeester Leers hield toen de rug recht. Twee jaar later echter deed zich een soortgelijke situatie voor in Sittard-Geleen, waar tegenstanders van verdere steun aan Fortuna extra beveiliging kregen vanwege de dreigementen van supporters die zich buiten het gemeentehuis hadden verzameld. De raad sprak zich met nipte meerderheid voor steun uit. Voetbalsupporters hebben op deze manier al vele overwinningen behaald. Ook na voetbalvandalisme en het scanderen van racistische leuzen in stadions is men vaak bijzonder mild. Er moet vooral veel overlegd worden, en de voetvalclubs moeten aan zelfregulering doen. Zij kennen hun pappenheimers immers het beste. Laten we ze vooral niet allemaal als criminelen behandelen.

Dergelijke vormen van gedogen en toegeven schaden de democratie. Men mag nooit toegeven aan geweld als drukmiddel om bepaalde beslissingen of beleid aan te passen, of excuses af te dwingen. De politie erop af, en als dat niet genoeg is, de ME. Daarna kan dan eventueel gepraat worden. Democratie is niet vanzelfsprekend, en zij moet soms met geweld worden verdedigd. Desnoods wordt het operagebouw omsingeld door de ME, maar we mogen nooit een dergelijke (zelf)censuur toepassen.

We vergeten wel eens dat niet iedereen welwillend is, en dat niet alles met praten is op te lossen. We vergeten ook dat mensen soms pas bereid zijn te praten en zich bij zaken neer te leggen nadat zij inzien dat er niks anders op zit, en dat zij op gewelddadige wijze minder, niet meer van hun doelen kunnen verwezenlijken, en dat als zij schreeuwen er minder, niet meer naar hen geluisterd wordt.

Ratna Pelle

Verder lezen: Stop capitulatie voor bedreiging – een manifest door Afshin Elllian