Kritiek op Israel is een hype

IMO Blog, 2006

Ik heb de vraag al eens vaker gesteld en geprobeerd te beantwoorden, maar hij blijft me intrigeren: waarom roept Israëlisch geweld zoveel haat en woede op bij mensen, en niet alleen bij moslims of extreem linkse activisten maar bij over het algemeen verstandige en gematigde mensen? Waarom roepen de Holocaust conferentie die recentelijk in Iran werd gehouden, Palestijnen die een overwinning vieren wanneer een zelfmoordaanslag 'geslaagd' is, het gebruik van menselijke schilden door Hamas of Hezbollah 'activisten', de opslag van wapens in scholen of moskeeën niet eenzelfde verontwaardiging op? En ook, waarom roept (nog veel extremer) geweld elders in de wereld zoals in Darfur, Sri Lanka, Oeganda of Kongo niet dezelfde verontwaardiging op?

"Wat mij betreft mag Hezbollah nog flink wat raketten afvuren op Haifa", zo schreef iemand tijdens de Libanon oorlog in NRC Handelsblad. De hoofdredacteur had begin dit jaar nog vriendelijk aan een lezer uitgelegd dat men brieven zeer streng moet selecteren: "Wij krijgen per dag zo'n 40 brieven, en moeten dus streng selecteren. Hierbij krijgen originele brieven, die kort en bondig zijn en op een artikel in de krant reageren voorrang", aldus de verklaring. Voornoemde brief reageerde niet op een artikel in de krant, noch blonk hij - helaas- uit in originaliteit. Zouden de 39 andere brieven nog beroerder zijn geweest? Over de meeste onderwerpen bericht NRC genuanceerd en met kennis van zaken, en de briefschrijvers zijn vaak mensen die deskundig zijn op het betreffende onderwerp. Maar voor Israël maakt men graag een uitzondering, zoals mij al vaker is opgevallen.


Critici van Israël beweren vaak dat kritiek op Israël nog steeds gevoelig ligt en een beetje taboe is. "Je krijgt heel wat over je heen als je de waarheid over de Israëlische bezetting durft te vertellen", is een veelgehoorde bewering. Wat mij echter keer op keer opvalt, is dat men zoveel verder gaat dan de Israëlische regeringspolitiek bekritiseren. "De waarheid over de Israëlische bezetting" wordt bovendien breed uitgemeten in de media, zowel in het Acht Uur Journaal als in krantenkolommen, actualiteitenprogramma's, documentaires, films en festivals, dus mensen hebben wat dat betreft niets te klagen. De Koerden, Tibetanen, West-Saharanen en Tsjetsjenen kunnen slechts dromen van de aandacht die er is voor de Palestijnen, zowel in de media als in de internationale gemeenschap. Geen enkel ander volk krijgt zoveel steun voor haar nationale aspiraties, geld van de internationale gemeenschap en begrip voor de moeilijke situatie waarin het ontegenzeggelijk verkeert. Terwijl de Israëlische kant al lang en breed in het defensief zit, blijft men deze betichten van onevenredig veel invloed en macht, en blijft men leugens rondstrooien over een almachtige Israëlische/Zionistische/Joodse lobby, die de critici van Israël het spreken onmogelijk zou maken.

Critici van Israëls politiek krijgen helemaal niks over zich heen, sterker nog, ook mensen die sympathie hebben voor Israël delen deze kritiek vaak. Mensen die foutieve informatie over Israël en het conflict verspreiden, zelfmoordaanslagen goedpraten of zelfs blij zijn "als Israël ook eens getroffen wordt" krijgen met een beetje geluk wel een weerwoord. Hoe onrechtvaardig! Hoe onterecht, dat men dergelijke ideeën durft te bekritiseren! Je moet wel zwaar geïndoctrineerd zijn om te beweren de Joden ook een plekje onder de zon verdienen, en dat Hamas geen vredespartner is zolang het niet bereid is dit te erkennen, en op zijn minst aanslagen en raketaanvallen tegen Israëlische burgers te staken.

Maar waarom geloven zoveel mensen dit dan, ook normaal gesproken goed geïnformeerde en genuanceerde mensen? Wie ben ik om het beter te weten dan zovelen? Ikzelf kom niet graag met het A-woord, hoewel dit in sommige gevallen niet uit te sluiten is. Iets dat 2000 jaar onlosmakelijk verbonden is geweest met de Europese cultuur is immers niet zomaar geheel afwezig, al hebben weinigen de ultieme consequentie ervan gewild.

Maar goed, andere oorzaken dus:

1. We zien de Joden als Europees, en als een onderdeel van onze cultuur. Afrikaanse stammen kunnen elkaar naar hartelust uitmoorden, Arabieren kunnen hel en verdoemenis over alle ongelovigen uitroepen, maar 'onze Joden' horen zich fatsoenlijk te gedragen.

2. Israël is mede door de VN gesticht, kort na de Holocaust, waardoor de impressie wijd verbreid is dat zij dit land hebben gekregen vanwege Europese schuldgevoelens, en daarom voelen wij ons meer dan in andere conflicten verantwoordelijk voor de gevolgen voor de daar levende Arabieren. In het algemeen aangenomen narratief konden die Arabieren daar allemaal ook niks aan doen (hun steun voor de nazi's, hun gewelddadige verzet tegen Joodse immigranten toen dit voor hen een kwestie van leven of dood was, is een goed bewaard geheim ofwel Zionistische propaganda), en moesten zij boeten voor de Holocaust.

3. Veel mensen, zeker in Nederland, hebben Israël gesteund na haar oprichting, en voelden zich sterk betrokken bij het land. Dit ging zover dat men zelfs bloed doneerde tijdens de Zes Daagse Oorlog (in de veronderstelling dat er veel meer Israëlische slachtoffers zouden vallen). Deze betrokkenheid was onlosmakelijk verbonden met de Holocaust en sterk emotioneel van karakter. "Eens moest ik machteloos toezien hoe zij werden weggevoerd. Nu ben ik in een positie dat ik wat kan doen", verklaarde minister van defensie Vredeling in oktober 1973, en besloot (zonder vooraf toestemming van het kabinet te zoeken, dit zou immers tot vertraging leiden) om wapens naar Israël te sturen. We zien nu eenzelfde emotionele betrokkenheid bij de Palestijnen, met Marijnissen die het Palestijnse 'verzet' vergelijkt met het verzet tegen de nazi's tijdens de Tweede Wereldoorlog, en Een Ander Joods Geluid dat op een Westerbork herdenking de Israëlische bezettingspolitiek aan de kaak stelt. Sommige vroegere sympathisanten van Israël zijn nu haar felste critici; en mensen als Dries van Agt en Anja Meulenbelt koketteren zelfs enigszins met hun vroegere steun voor Israël.

4. Links Nederland maakt graag gebruik van symbolen van onderdrukking door het imperialistische Westen, zoals Zuid-Afrika in de jaren '80. Bij Tibet, Rwanda en Soedan zijn/waren geen Westerse landen betrokken, dus dat is minder interessant. Israël wordt gezien als een Westers land gesteund door het machtigste (en meest imperialistische) land ter wereld, de VS. Het conflict wordt geïnterpreteerd als een Noord-Zuid conflict, niet als een conflict van twee nationale bewegingen die tegenover elkaar staan en beide gerechtvaardigde aanspraken maken op het land. De Israëlische vredesactivist en schrijver Amos Oz heeft deze valse voorstelling van zaken al in de jaren '80 bekritiseerd, samen met een net zo felle kritiek op Israëls nederzettingenpolitiek.

5. Het lijkt misschien een zwaktebod, maar de media zijn ook debet aan de eenzijdige beeldvorming over het conflict. Weinig journalisten nemen de moeite uit te zoeken wat er nou echt in Camp David is voorgesteld, wat er nou echt in het Palestijnse gevangenendocument staat (algemeen voorgesteld als verzoenend en een twee-statenoplossing bepleitend), wat resolutie 242, aangenomen na de Zes Daagse Oorlog, nou echt vraagt van de verschillende partijen in het conflict, en stellen al te gemakkelijk dat vooral Israël zich niet aan het internationaal recht houdt en geen vrede wil. De media halen veelvuldig Israëlische wreedheden aan zoals de slachting (door Libanese Christenen, die aan Israël gelieerd waren) van de Palestijnse vluchtelingen in Sabra en Shatilla in 1982, van de inwoners van het Palestijnse dorp Deir Yassin in 1948, en de bloedige beelden van de recente aanval in Beit Hanoun, maar zwijgen over vergelijkbare bloedbaden gepleegd door de Palestijnen. Bijna iedereen weet van de uitzichtloze situatie waarin honderdduizenden Palestijnse vluchtelingen verkeren, maar bijna niemand weet dat evenzoveel Joden uit de Arabische landen zijn gevlucht, eveneens met achterlating van huis en haard, en vaak niet toegestaan om hun spullen mee te nemen. Geen wonder dat wanneer ik mensen spreek over het conflict zij wel alles weten over clusterbommen door Israël gebruikt in de recente Libanon-oorlog (iets wat ik overigens walgelijk vind en absoluut niet goedkeur), maar niet over het gebruik van scholen en moskeeën door Hezbollah om zichzelf en wapens te verbergen; men weet wel van de 19 Palestijnen gedood in Beit Hanoun, maar niet van de meer 70 Qassams die sinds het staakt-het-vuren door de Palestijnen zijn afgevuurd (huisgemaakte raketten worden zij veelal genoemd, dus dat kan niet veel voorstellen, toch?); wanneer Olmert verkondigt de Golan niet aan Syrië te willen teruggeven staat dat groot in de krant, maar verklaringen van de Hamas regering dat geheel Israël Palestijns land is en het dus moet verdwijnen, worden niet vermeld of niet serieus genomen.

6. Het is soms een beetje een taboe om dit te zeggen, maar de groei en toenemende invloed van de Arabische gemeenschap in Nederland (en andere Europese landen) speelt ook een rol. Volgens sommigen is zelfs sprake van een soort 'Eurabia' waarin vanaf de jaren '70 innige contacten en strategische allianties tussen de Arabische landen en Europa plaats vinden. Ik heb twijfels over een vooropgezet plan in deze, zoals ik alle complottheorieën wantrouw, maar feit is wel dat Arabieren op zijn zachtst gezegd kritisch zijn naar Israël, en vaak zelfs openlijk vijandig vanwege hun solidariteit met de Palestijnen. Dit mag begrijpelijk zijn, maar hierdoor draagt hun toenemende participatie in de politiek en de journalistiek niet bepaald bij aan een evenwichtige beeldvorming. In de jaren '70 was dit een welkom geluid van de andere kant geweest, nu versterken zij de tendens die er toch al is om de Palestijnen als zielige slachtoffers te zien en Israël als de wrede dader.

7. Hoewel journalisten, maar ook 'gewone burgers', veelal prat gaan op de originaliteit van hun ideeën, zijn opvattingen en opinies in hoge mate mode gevoelig. Tot een jaar of 10 geleden werd je voor racist uitgemaakt als je stelde dat de criminaliteit onder allochtonen hoger is dan onder autochtonen, en er dus een probleem is waar we wat aan moeten doen. Tegenwoordig moet je oppassen als je meent dat het communisme ook positieve kanten had, en er minder werkloosheid en onzekerheid was in Oost-Europese landen. Een vriend van mij heeft ooit geld gedoneerd voor het Dierenbevrijdingsfront. Dit zijn, ter verduidelijking, mensen die met bivakmutsen op 's nachts nertsen bevrijdden uit hun kooien, niet mensen die medewerkers van proefdierencentra met de dood bedreigden. Ikzelf heb ooit meegedaan aan een vredesactiekamp. Sommige mensen daar (ik was te laf) knipten hekken door van NAVO bases en kalkten anti-oorlogs leuzen op de muren. Oeps, men kan mij zomaar van links-radikaal terrorisme beschuldigen. In die tijd hoefde je daar niet bang voor te zijn. Dit neemt niet weg dat ik over deze zaken anders ben gaan denken, en de NAVO al lang als een noodzakelijk en nuttig bondgenootschap beschouw. In die tijd echter, moest ik niet overal vertellen dat mijn moeder bij de politie werkte. Men heeft mij wel eens voor een 'stille' aangezien, toen ik mij in die kringen wat te kritisch uitliet in een discussie over links radikale bewegingen. Iedere tijd heeft zijn modes, en zijn subculturen, en terwijl je vroeger heel wel links en pro-Israël kon zijn, vindt men dit tegenwoordig bijzonder vreemd. Israël mag niet meer, Israël is fout, is het symbool van Westerse onderdrukking en imperialisme. Het wachten is op de tijd dat het reactionaire en racistische karakter van de Hezbollah, Hamas, Iran, Syrië en al die andere vijanden van Israël doordringt in linkse kringen, en het mode wordt te vertellen over de nieuwste berichten over antisemitische toespraken of vrijdagsdiensten of boeken of TV programma's, en de wapensmokkel, de viering van iedere geslaagde aanslag, de ideologie van het slachtofferschap en martelarenschap, de straf voor afvalligen, etc. Daarmee zijn niet al Israëls daden opeens zachtzinnig en goedaardig, maar dan weten we wel wie het tegenover zich heeft. Hopelijk verandert de mode snel dit keer.
Binnen de wetenschap wordt zo'n mode of trend wel een paradigma genoemd: een verklaringsmodel of denkraam van waaruit men de werkelijkheid beziet en waar men moeilijk uit kan treden. Pas als zich erg veel feiten ophopen die met het huidige paradigma niet, en met een ander paradigma wel te verklaren zijn, verandert het denkraam of slaat het om (vaak door spectaculaire uitvindingen of inzichten, denk bijv. aan de evolutietheorie). De behoefte vast te houden aan bestaande denkpatronen en verklaringsmodellen is altijd groot, en mensen zijn flexibel in het inpassen van feiten die er ogenschijnlijk mee in strijd zijn.


Tot slot nog iets over Israëlische 'hasbara' oftewel propaganda. Terwijl vriend en vijand het er eigenlijk over eens zijn dat deze niet succesvol is (omdat men het onverdedigbare niet kan verdedigen, aldus sommigen; omdat Joden te zeer in zichzelf gekeerd zijn, en men te zeer uit gaat van de idee dat de wereld nou eenmaal niet echt om hun welzijn geeft, en men zich dus met name richt op andere Joden en op de rechtse pro-Israëlische christenen in de VS, zeggen anderen), wordt zij zoals gezegd alom aangehaald als bijzonder machtig en succesvol. Beste Anja, Dries, Marcel (van Dam), Harry (de Winter) Harry (van Bommel) en vele anderen, als deze 'hasbara' zo succesvol was, dan stonden jullie niet zo vaak in de krant, dan werd Een Ander Joods Geluid niet te pas en te onpas uitgenodigd in TV programma's, dan waren zogenaamde Midden-Oosten deskundigen die alle schuld bij Israël leggen niet zo veelvuldig te horen. Dan zouden mensen weten van de Palestijnse haat propaganda (in schending van de Roadmap en de Oslo akkoorden), het feit dat dit jaar meer Europees geld naar de Palestijnen vloeit dan vorig jaar (en de Palestijnen dus niet 'collectief gestraft' worden voor hun democratische keuze), er al meer dan 30 ton aan explosieven de Gazastrook is binnengesmokkeld via de grens met Egypte (hoezo Israëlische controle over alle grenzen?). Ik durf te wedden dat Harry de Winter vaker op TV was dan naamgenoot Leon, en dat Een Ander Joods Geluid meer opinieartikelen heeft geschreven dan het CIDI.

Ieder land en iedere organisatie en belangengroep, en ieder bedrijf bedrijft propaganda, in het laatste geval marketing geheten. De meeste organisaties hebben een leger aan publieksvoorlichters in huis, en laten zich adviseren door 'communicatiedeskundigen' en adviesbureaus. Bij parlementariërs wordt de deur plat gelopen door lobbyisten van allerlei pluimage. Mensen als Gretta Duisenberg, en leden van Een Ander Joods Geluid benaderen politici en organisaties om ze van hun kijk op de zaak te overtuigen, lees, aan te zetten tot activiteiten of maatregelen tegen Israël. Dat is allemaal geheel legitiem in onze democratie. Het is niet minder legitiem wanneer anderen voor tegenovergestelde maatregelen lobbyen.

Ratna Pelle