Israel als kern van de problemen in de Arabische wereld

IMO Blog, 2007

Het is een populaire visie onder links intellectuelen en geëngageerden: de oplossing van het Midden-Oosten conflict (spreek: de Israëlische bezetting) is de sleutel voor oplossing van de andere problemen in het Midden-Oosten. Amerika zal succes hebben in Irak, Arabische staten zullen democratiseren, de islamisten en Al Qaida worden geïsoleerd met hun oproepen voor heilige strijd en zijn hun belangrijkste rekruteringsbron kwijt. Iran hoeft waarschijnlijk niet zo nodig meer een kernwapen, en Egypte en Syrië kunnen al dat geld dat ze nu in het leger stoppen besteden aan onderwijs en gezondheidszorg.


Niet alleen linkse politici en journalisten hangen deze visie in grote getale aan, de Arabische staten zelf doen dat ook. Recentelijk nog heeft de gematigde koning Abdullah van Jordanië zich in dergelijke woorden uitgelaten, en de VS opgeroepen om een 'evenwichtiger' (spreek: meer pro-Arabische) positie in te nemen, en ook de Arabische Liga bombardeert 'de Palestijnse kwestie' graag tot het kernprobleem van het Midden-Oosten. Dit is niet zo gek en zou ons te denken moeten geven, want zij pleit de Arabische leiders immers geheel vrij van de problemen in het Midden-Oosten zoals de instabiliteit, de populariteit van de radikale islam, de beroerde positie van vrouwen en minderheden, de slechte economische ontwikkeling en de hoge werkloosheid en bevolkingsgroei. Zij hebben Israël altijd als een handige afleiding van hun binnenlandse problemen gebruikt, en met lippendienst aan de 'Palestijnse zaak' een al te beroerd imago geprobeerd te verzachten. Dit weten de linkse commentatoren ook wel, want als deze of gene Arabische politicus iets lelijks of agressiefs jegens Israël of Joden zegt, zijn zij er altijd als de kippen bij om dit te verklaren (lees: goedpraten) als bedoeld voor interne consumptie.

Deze visie op de rol van het MO conflict wordt gedeeld door prominente mensen in en rond het Witte Huis, zowel democraten als republikeinen, en vormde de kern van het rapport door de zogenaamde Iraq Study Group, oftewel de commissie Baker, dat in 2006 uitkwam. Ironisch, dat een rapport dat een uitweg uit het moeras van Irak moet bieden, uitkomt bij het Israëlisch-Palestijnse conflict. Het is ook voor de VS een aantrekkelijke optie om niet alleen bezig te zijn met wat men in Irak allemaal fout heeft gedaan, maar de aandacht te kunnen verleggen naar een ander land, al is dat een bondgenoot. Zelfs Codoleeza Rice geeft lippendienst aan deze visie, en reist wat af tussen Israël, de Palestijnse gebieden en Egypte.
Ook de uitkomsten van een recente enquête waarin Israël als het land dat de negatiefste invloed heeft op de wereld, zou in dit kader kunnen worden uitgelegd. Het Midden-Oosten conflict, waarvoor Israël vooral verantwoordelijk wordt gehouden, zou de wereldvrede bedreigen en de verhoudingen tussen moslims en het westen op scherp zetten.

De bezetting van de Palestijnse gebieden, zo wordt ook wel betoogd, zou een zo grote vernedering zijn voor de Arabieren, dat men het Westen niet kan vertrouwen en niet op een gelijkwaardige manier met elkaar om kan gaan. Het echoot het koloniale verleden van het Westen, de arrogantie, het superioriteitsgevoel, maar ook (en dat is wellicht het pijnlijkst) een reëel verschil in economische en technische en militaire ontwikkeling, en het falen van de Arabische wereld om hier iets aan te doen. Niet alleen de bezetting, Israëls bestaan an sich is een vernedering, vooral omdat de Arabische Liga dit vanaf het begin heeft willen voorkomen c.q. ongedaan maken. Terwijl Israël enerzijds een handige afleiding is van de interne problemen van Arabische staten, wrijft het het onvermogen op verschillende terreinen anderzijds juist extra in en maakt het de verschillen in ontwikkeling extra zichtbaar.

Het leidt geen twijfel dat van een oplossing van het Israëlisch-Palestijnse conflict en een levensvatbare Palestijnse staat een positieve werking uit zou gaan voor de regio en (in mindere mate) ook voor de verhoudingen tussen moslims en het Westen in het algemeen. Maar we moeten geen al te idyllische verwachtingen koesteren. Een Palestijnse staat zal op korte termijn geen welvarende democratie zijn, maar een ministaatje dat worstelt met een zeer hoge bevolkingsgroei, beperkte grondstoffen en een clanstructuur waarin onderlinge rivaliteiten en cliëntelisme een grote rol spelen. De Palestijnen (en de Arabieren) zullen niet alles binnen kunnen halen dat zij eisen, want dat zou een levensvatbare Joodse staat in gevaar brengen. Het te sluiten compromis zal voor beide kanten pijnlijk zijn. Aan beide kanten zullen groepen menen dat zij teveel hebben moeten inleveren en dat de andere kant teveel heeft binnengehaald. Er is waarschijnlijk ook na een vredesverdrag een gevaar dat spanningen oplaaien, dat extremisten de boel verstieren, dat de andere kant zich niet aan zijn afspraken houdt. Voor verzoening tussen (Joodse) Israëli's en Arabieren is meer nodig dan een vredesverdrag. Er zal een einde moeten komen aan het Arabische antisemitisme, aan de complottheorieën, aan de boycot van Israël, aan de wrok in de Arabische wereld vanwege het succes en de vermeende superioriteit van de Joden. Een vredesverdrag kan hieraan bijdragen, maar is geen wonderrecept. Integendeel: een vredesverdrag kan pas slagen wanneer de Arabische wereld ook echt de compromissen hierin bereid is te accepteren en uit is op verzoening in plaats van strijd. En die strijd is binnen de Arabische wereld nog lang niet gestreden.

Er is nog een ander probleem met deze theorie: je zet in feit alles in op een van de moeilijkste en langdurigste conflicten ter wereld. De vurigste aanhangers van voornoemde theorie menen dat het conflict in enkele jaren opgelost kan worden en er direct met onderhandelingen over de 'final status issues' kan worden gestart. En als Israël niet snel genoeg met substantiële concessies over de brug komt, dan moet het wat harder onder druk gezet worden. Makkelijk zat. In 2000 kwam Israël met zeer substantiële concessies over de brug, ondanks de vele beweringen van het tegendeel, maar het leidde niet tot een vredesverdrag want Arafat kon het recht op terugkeer van de vluchtelingen niet opgeven, evenmin als een deling van de oude stad van Jeruzalem en enkele grenscorrecties accepteren. Van de andere kant was het ook niet zeker geweest dat het Israëlische publiek Barak's vergaande voorstellen had goedgekeurd in een referendum, zeker niet met de 'hulp' van een paar goedgetimede zelfmoordaanslagen. De tegenstanders van vrede aan beide kanten kunnen op elkaar rekenen.

Enige druk op beide partijen om concessies te doen is zeker nodig, maar meer nog is het nodig om een goed controle-mechanisme te vinden dat ervoor zorgt dat beide partijen zich aan gemaakte afspraken houden en daar ook bij elkaar van op aan kunnen. Internationale monitors of peacekeepers bijvoorbeeld. Deze zijn alles behalve nieuw in de regio en de resultaten zijn niet onverdeeld positief. UNIFIL is niet in staat of niet bereid om de herbewapening van Hezbollah tegen te gaan ondanks de eis hiertoe in VN resolutie 1701 waar zowel Israël als Libanon mee in hebben gestemd. Europese monitors hebben de grootschalige wapensmokkel tussen de Gazastrook en Egypte niet voorkomen, ondanks hun taak hierop toe te zien. Israël sloot de grensovergang voor goederen met de Gazastrook veelvuldig, ondanks beloften dat deze open zou zijn. Van mooie vergezichten als een verbinding met de Westelijke Jordaanoever, een haven en vliegveld voor Gaza kwam niks terecht, doordat niemand Israël kon garanderen dat dit niet tot nog meer wapensmokkel zou leiden. Een in november afgesproken staakt-het-vuren voor de Gazastrook is vanaf dag één geschonden door Palestijnse facties die dagelijks raketten op Israël afvuren. In januari prees de Hamas een 'geslaagde' zelfmoordaanslag in Eilat.

Final status onderhandelingen hebben weinig zin in een dergelijke situatie van wederzijds wantrouwen, onduidelijkheid wie welke afspraken eventueel zal nakomen, en met name Palestijnse facties die tegen iedere overeenkomst gekant zijn en deze zonodig letterlijk zullen opblazen. Final status onderhandelingen worden bovendien niet in het luchtledige gevoerd en staan niet los van de dagelijkse realiteit van vernederingen van Palestijnen bij checkpoints, agressieve kolonisten, (meestal) verijdelde aanslagen en opruiing in Palestijnse media. Een interim periode, waarin aan praktische problemen op de grond wordt gewerkt, en vertrouwen wordt opgebouwd doordat men zich aan 'kleine' afspraken houdt, is een voorwaarde om uiteindelijk tot overeenstemming te komen over zaken als de definitieve grenzen, Jeruzalem en de vluchtelingen.

Oplossing van het Israëlisch-Palestijnse conflict is van groot belang, maar zou nog wel even kunnen duren. Het is dan ook niet verstandig daarop te wachten voordat aan andere problemen in de Arabische wereld wordt gewerkt. Democratisering, rechten van vrouwen en minderheden, beter onderwijs, het is allemaal net zo belangrijk en net zo noodzakelijk en kan bovendien bijdragen aan/leiden tot de voorwaarden die het makkelijker maken een compromis en verzoening met Israël te accepteren.

Ratna Pelle