Tegenlicht: Joris Luyendijk over de media oorlog in het Midden-Oosten

IMO Blog, 2007

Terecht merkte Joris Luyendijk in Tegenlicht op dat het onmogelijk is om objectief te zijn als verslaggever in het Midden-Oosten, en dat het journalisten zou sieren dit te erkennen en verantwoording af te leggen over hun aanpak. Ze geven in een nieuwsreportage immers hun interpretatie van het gebeurde en kiezen welke informatie zij er als context bij vermelden.
Dit suggereert dat journalisten behoorlijk veel invloed hebben op de beeldvorming over het Midden-Oosten, maar Luyendijk was de bescheidenheid zelve: wij zijn maar een klein radertje in de nieuwsstroom die vooral wordt gegenereerd door de grote persbureaus zoals Reuters. 'We hebben vaak weinig tijd voor een verhaal', aldus Luyendijk, 'komen net aan, en baseren ons dus noodgedwongen op wat anderen al hebben bericht, en waarop zij focussen. We weten vaak ook niet wat er aan de hand is, maar voor het publiek zijn wij de deskundigen'.


Luyendijk legde uit hoe de propaganda volgens hem werkt, en hoe beide kanten er gebruik van maken, vooral de Israëli's dan, want de Palestijnen bakken er niet veel van. Luyendijk had met ze te doen zo zei hij, en kon niet aanzien hoe ze het steeds afleggen tegen Israël. Hij had het hier vaak met Palestijnen over, wees ze hierop en uitte zijn frustratie over het feit dat de argumenten van de Palestijnen in Nederland zo weinig bekend zijn (het gaat om de bezetting, zij hebben zich al bij neergelegd bij een Israëlische staat op 78% van het grondgebied van historisch Palestina). Dit plaatste hem voor een moeilijk dilemma: moest hij dit als journalist compenseren door de Palestijnse positie nog eens extra toe te lichten? Of grijp je dan als verslaggever teveel in in het nieuws?
Met fragmenten uit het nieuws over het conflict lichtte hij toe hoe clever Israël het toch steeds aanpakte, hoe Sharon direct na een zelfmoordaanslag, tussen de lijken, verkondigde dat geen vrede met de Palestijnen mogelijk is. Dat eerst het terrorisme moet stoppen voordat er onderhandeld kan worden over een Palestijnse staat.

Na al deze ontboezemingen is het een farce vol te houden dat Luyendijk ernaar streeft zo objectief mogelijk te zijn, en alle kanten van het conflict te laten zien. Hij sympathiseert duidelijk met de Palestijnen, die hij als de underdog ziet, de zwakkere, en zijn waarneming is daardoor gekleurd en dus selectief. Het is immers niet zo vreemd dat Sharon woedend is na een zelfmoordaanslag en eist dat hier een einde aan komt. Terwijl Luyendijk beweerde dat Arafat, de ras charmeur die zich het air van revolutionair met succes aanmat met zijn keffiyeh en legeruniform, als een 'gek met een theedoek' wordt gezien, zou de onbehouwen Sharon met zijn beroerde Engels de show stelen. Het is absurd te beweren dat in de berichtgeving het terrorisme en niet de bezetting centraal staat. We worden in reportages tot vervelens toe getrakteerd op beelden van de muur (altijd die 5% die muur is, want dat is fotogeniek), veelvuldig worden vergelijkingen gemaakt met Joodse getto's, we zien wachtende Palestijnen in de brandende hitte, oogst die verpietert omdat die niet doorgelaten wordt, Israëlische soldaten, altijd Israëlische soldaten tegenover Palestijnse moeders of stenengooiende jongeren, altijd de wanhoop bij de Palestijnen en de onverschilligheid en ook wreedheid bij de Israëli's. Macht tegenover onmacht, dader tegenover slachtoffer.

'Oké, maar Luyendijk had het over de tijd dat hij correspondent was, toen waren er veel meer Palestijnse aanslagen, en was de muur er nog niet' zou je hier tegenin kunnen brengen. Maar Luyendijk zei expliciet dat de berichtgeving van de laatste jaren hem slechts had gesterkt in zijn opvattingen, en als voorbeeld noemde hij nota bene de Libanon oorlog van vorig jaar zomer. In de berichtgeving daarover zou de Israëlische versie wederom hebben gedomineerd. Vreemd. In de kranten en de TV reportages liet men Libanese vluchtelingen zien, en Israëlische soldaten, en beelden van een kapotgeschoten Beiroet, en verwoeste Libanese dorpen in Zuid-Libanon, slechts bevolkt met onschuldige burgers, die door Israël werden opgeroepen te vluchten maar geen kant meer uit konden omdat Israël alle wegen kapot had gebombardeerd. Israël zou Libanon naar de steentijd hebben gebombardeerd.
De Volkskrant kopte op 5 augustus: 'Zuid-Beiroet heeft nu aanblik van Dresden'. In Dresden, voor de duidelijkheid, kwamen bij één nachtelijk bombardement 35.000 burgers om in een vuurzee, en de stad lag geheel in puin. De bombardementen op Beiroet concentreerden zich op 5% van de stad, waar de Hezbollah zijn hoofdkwartier had. Er vielen in de gehele oorlog ca.1000 doden aan Libanese zijde, waarvan een deel Hezbollah strijders. Zowel de Volkskrant als het Acht Uur Journaal lieten beelden zien van de Shiitische wijk in Beiroet voor en na de Israëlische bombardementen, waarbij werd ingezoomd op de gebombardeerde plaatsen. Een emotionele commentaarstem vertelde hoe erg het allemaal wel niet was. Wat een schaamteloze Israëlische propaganda! Waar was Luyendijk van de zomer, en naar welke zenders heeft hij gekeken?? Fox News?

Luyendijk somde allerlei redenen op waarom journalisten onbewust meer het Israëlische perspectief zouden laten zien. Israël zou een zoveel beter PR beleid hebben. Arafat zou geen goeie PR mensen om zich heen dulden, want die konden zijn macht aantasten. Daarom werd Hanan Asrawi, die het Palestijnse standpunt perfect verwoordde en daarom ook zeer populair was, weggepromoveerd tot minister van toerisme. De meeste journalisten zitten in Israël, en hebben dus wel last van de Palestijnse aanslagen en voelen mee met de mensen die zij ontmoeten, maar merken veel minder van de bezetting. De bezetting zou niet mediageniek zijn. En Joden zouden zich op een manier uiten waarmee wij ons beter kunnen identificeren dan Arabieren. Op begrafenissen, zo vertelde Luyendijk, rouwen Joden zoals wij dat doen, maar Arabieren zijn boos en zweren wraak. Zelfs in kolonisten kunnen wij ons beter inleven dan in woedende Arabieren, omdat de eersten rustig hun standpunt vertellen in perfect Engels, terwijl de laatsten met overslaande stem hel en verdoemenis uitspreken over de daders, de Joden en het Westen. We denken dan dat ze gek geworden zijn, maar als de camera's weg zijn kunnen ze prima verwoorden wat ze bedoelen, aldus Luyendijk.

Ik heb vele kolonisten gezien op TV, terwijl zij Sharon vervloekten en voor antisemiet uitmaakten, terwijl zij Israëlische soldaten met de Judenrat vergeleken, terwijl zij vertelden dat er geen Palestijnen zijn, laat staan dat ze rechten hebben, en schreeuwden dat God hun het land had gegeven. Hun riante woningen werden uitgebreid gefilmd, waarna men - voor het perspectief of het contrast - direct overschakelde naar een nabij gelegen vluchtelingenkamp, waar wanhopige moeders klaagden dat zij nauwelijks geld hadden om eten te kopen sinds hun man Israël niet meer in kon om te werken, dat hun zonen in de gevangenis zaten, over de intimidatie van de soldaten en het geconfisceerde land. Wat hun zonen op hun kerfstok hadden en de aanslagen die vanuit hun stad werden beraamd, werden nooit vermeld. De boodschap is duidelijk: de kolonisten zijn agressieve extremisten, die rijk zijn ten koste van de Palestijnen. Ondertussen wordt Palestijns geweld en extremisme veelal in de context van hun uitzichtloze situatie geplaatst, die het gevolg zou zijn van de bezetting. En hoewel leiders van Hamas luid en duidelijk verkondigen voor een ieder die het horen wil dat men Israël nooit zal erkennen en geen vrede wil en de heilige strijd zal voortzetten, wordt gesuggereerd dat Hamas pragmatisch is geworden en slechts streeft naar een Palestijnse staat op de Westoever en Gazastrook. Tout progressief Nederland roept dat Europa en Israël met de Hamas moeten praten, en beweert dat zij Israël 'impliciet erkennen'. Als Israël maar laat zien dat het de Palestijnen echt een staat wil geven, dan matigen zij zich vanzelf en raken de extremisten geïsoleerd.

Blijkbaar gaat het Luyendijk allemaal niet ver genoeg: Israël zou nog steeds teveel krediet krijgen, haar narratief zou nog steeds prevaleren. Hoe pro-Palestijns wil hij het hebben? Mogen journalisten nog wel berichten over aanslagen, over radikale uitspraken van Hamas leden, over woedende Palestijnen op een begrafenis? Hoeveel harder moet Israël nog worden aangevallen op de bezetting en de 'muur' en de checkpoints? Hoeveel meer Palestijnse slachtoffers moet men nog laten zien? Maar, nog belangrijker, hoe komt het dat Luyendijk het zo volkomen anders ziet? Dat hem de nadruk op Palestijns slachtofferschap en Israëlisch geweld niet opvallen? De vele opinie-artikelen die het voor de Palestijnen opnemen, slechts af en toe met een tegenartikel beantwoord? Ben ik nou gek of is hij het?

(Het antwoord daarop volgt hier: Tegenlicht: de balans van Joris Luyendijk)

Ratna Pelle