De Plaats des Oordeels van Tegenlicht

IMO Blog, 2007

Ik heb al eerder over de aandacht van Tegenlicht voor het Midden-Oosten geblogd. Na een uitgebreide reportage over de Israël lobby in de VS, waarin geen enkele context werd geboden door ook de invloed en methoden van andere lobbies (bijvoorbeeld het Arabische Aramco) te bespreken, ging Joris Luyendijk uitgebreid in op de berichtgeving over het Midden-Oosten. Ook hier ontbrak iedere kritische noot over bijvoorbeeld zijn bewering dat de media het Israëlische standpunt beter zouden weergeven dan het Palestijnse, en het conflict dus volgens velen om terrorisme en niet om de bezetting zou draaien (geen van beide zijn juist, maar dat terzijde).


Vorige week was het dan eindelijk de beurt aan een ander land, namelijk Iran. Zou het net zo kritisch worden bejegend als Israël? Zou er aandacht zijn voor de extremistische ideeën van Achmadinejad, zijn wens Israël van de kaart te vegen, ontkenning van de Holocaust, de steun van Iran aan Hezbollah en zelfmoordoperaties in Israël? De fundamentalistisch religieuze visie van Achmadinejad, waarin de komst van de elfde Imam (die hij misschien zelf is) de verlossing zal brengen, maar pas nadat de ongelovigen zijn bestreden?

Ja en nee. Het valt natuurlijk niet te ontkennen dat Achmadinejad wat vreemde uitspraken over de Holocaust heeft gedaan, en zich niet bepaald vriendelijk uitlaat naar de VS en Israël toe. Maar dat werd allemaal keurig netjes in een politiek correct kader geplaatst: Iran wordt bedreigd, en is kwaad en verontwaardigd over de dubbele maatstaven van het Westen. Uitgebreid werd met mensen gepraat die uitlegden dat zij zich tegen onrecht verzetten, dat zij bereid zijn voor hun land te vechten, dat zij klaar zijn voor deze strijd, maar alleen in reactie op Westerse agressie. Dissidenten legden uit waarom sancties tegen Iran slechts averechts zouden werken. De vraag was steeds: hoe reageert Iran op de dreiging van de VS en Israël? Om dit kracht bij te zetten werden de gesprekken met Iraanse scholieren, de officiële vrouwenorganisatie ('vrouwen zijn er om helden voort te brengen, die onrecht en onderdrukking niet tolereren'), en een organisatie die 'martelaren' rekruteert, veelvuldig onderbroken door beelden van anti-Iran speeches van Amerikaanse neo-cons en de AIPAC. Hoewel die speeches aandacht vroegen voor een reëel probleem, namelijk een toekomstig Iraans kernwapen, werden ze in de reportage neergezet als de oorzaak van Iraans zelfbewustzijn en provocaties. Gesuggereerd werd bovendien dat de VS Iran met grondtroepen willen aanvallen en hier regime change willen bewerkstelligen: 'Iran is de volgende na Afghanistan en Irak'. Terecht natuurlijk dat Iran zich tegen een aanval op haar grondgebied wil verdedigen, en zich hierop voorbereidt. Iran is een zelfbewuste natie en wenst niet te buigen voor het Westen. Fair enough. Het is de wereld op zijn kop: Iran werkt aan een kernwapen en bedreigt een VN lidstaat, en wil bovendien de golfregio domineren. Israël en de VS (en de rest van de wereld) zien dit bezorgd aan, en overwegen verschillende opties, waarvan het bombarderen van de nucleaire installaties de meest vergaande is. Niemand spreekt van een invasie met grondtroepen.
Op een demonstratie waar 'Dood aan Amerika!' werd gescandeerd, legden betogers uit dat dit niet tegen het Amerikaanse volk was bedoeld, maar tegen de Amerikaanse politiek, en we zijn het er toch allemaal over eens dat die niet deugt? Men heeft ongetwijfeld ook niks tegen Joden, ze moeten alleen niet zo zeuren over de Holocaust en Palestina teruggeven aan de Palestijnen.

De beste aflevering van Tegenlicht tot nu toe was die van gisterenavond waarin Amos Oz werd geïnterviewd. Als je Amos Oz interviewt, kan er natuurlijk niet veel meer misgaan. Los van het feit of je het met alles wat hij zegt eens bent, is dit zo'n bijzondere, intelligente man, zo diep doortrokken van de wens tot vrede, zo bewust van de fouten van zijn eigen land met tegelijkertijd een diep begrip en liefde voor dit land en zijn mensen, en een begaafdheid om het menselijk tekort trefzeker en poëtisch neer te zetten, die zijn weerga nauwelijks kent. Als er al iemand werkelijk in staat is objectief en evenwichtig over het conflict te praten, zonder een moment zijn passie en betrokkenheid te verliezen, is hij het. Deze man drie kwartier te mogen aanhoren op prime time is iets waar ik Tegenlicht dankbaar voor ben. De wat dommige onderbreking over het Kibboetz verleden van Oz tegenover de jeugd van nu die hier niks meer om geeft, en de onvermijdelijke beelden van de muur zij ze vergeven.

Wat ik moeilijker kan 'vergeven', is de overall strekking van deze zesdelige serie. De volgende aflevering is een 'genadeloos zelfonderzoek van de Israëlische samenleving aan de hand van getuigenissen van gewetensbezwaarde soldaten en burgers'. Ik heb vele van zulke getuigenissen gezien, onder andere van de refuseniks, een groep officieren die weigerden nog langer in de bezette gebieden te dienen en van Breaking the Silence, een organisatie die dergelijke getuigenissen verzamelt en op internet plaatst. Talloze vredesorganisaties en pro-Palestijnse organisaties beschrijven de Israëlische wandaden in geuren en kleuren, vergezeld van meer of minder radikale, maar altijd eenzijdige eisen aan Israël.

Wat in dergelijke getuigenissen steevast ontbreekt is de andere kant, het perspectief. De aanslagen die worden verijdeld, de beledigingen die Israëlische soldaten naar hun kop krijgen en de verheerlijking van geweld en martelarenschap onder de Palestijnen. In haar zesdelige serie wijdt Tegenlicht geen enkele aflevering aan Arabisch antisemitisme, Holocaust ontkenning, de demonisering van Israël (laatste gerucht uit Saoedi-Arabië is dat Israël meloenen voor de export met AIDS heeft besmet), en het verheerlijken van geweld in officiële Palestijns media. Hoewel de serie zegt 'te kijken naar nieuwe ontwikkelingen in het Midden-Oosten', is er geen enkele aandacht voor de strijd tussen Soennieten en Sjiieten in Irak, de spanning tussen de Wahabisten met hun strenge leer en het pro-Amerikaanse huis van koning Saud, of de strijd om de macht in Libanon tussen Hezbollah en de gematigde Seniora regering en de toenemende populariteit van de islamisten in de Midden-Oosten.

De laatste aflevering gaat, aldus de VPRO gids, over 'verschillende visies uit de VS, Israël en Iran over de directe toekomst van het Midden-Oosten'. Ook in deze aflevering wordt (net als in die over de Israël lobby) weer met de anti-Zionist Tony Judt gesproken. Terwijl alle afleveringen direct of indirect over Israël gaan, komen vooral Israëls critici aan het woord, en wordt Israël - met de Israël lobby in de VS en zijn mythische macht - als de grote dreiging en destabiliserende factor in het Midden-Oosten afgebeeld. Het is welhaast ironisch dat Joris Luyendijk juist in deze serie uitlegt hoe Israëls narratief de boventoon voert in de Nederlandse media.

Ratna Pelle