Zesdaagse Oorlog schiep nieuwe kansen voor vrede

IMO Blog, 2007

Onder koppen als "De triomf die een ramp werd", "40 Jaar ellende door 6 dagen oorlog", "Overwinning van 1967 bracht zware last mee", en "Israël heeft overwinning verspeeld" wordt deze week in de media de Zesdaagse Oorlog herdacht. Het is somberheid troef. Gesuggereerd wordt veelal dat alle ellende en problemen van het Midden-Oosten in die week in juni 1967 zijn gecreëerd. Toen werden immers onder andere de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook bezet, en ontstond er een militant soort religieus Zionisme dat ieder compromis uitsloot en God aan zijn kant meende. Verschillende maatschappelijke organisaties protesteerden afgelopen week in Den Haag tegen de bezetting, en prominente Israël critici als Van Agt laten weer van zich horen.


Wat wordt vergeten is, dat tijdens de Zesdaagse Oorlog ook een belangrijk probleem werd opgelost, namelijk de acute dreiging dat Israël vernietigd zou worden. Tegenwoordig klink je al snel ouderwets als je dergelijke woorden in de mond neemt, en is het trendy erop te wijzen dat de Egyptische president Nasser vooral blufte om de Arabische straat tevreden te stellen en zijn positie als leider van de Arabische wereld te behouden. Het Israëlische leiderschap zou dondersgoed hebben geweten dat de Arabische legers geen partij waren voor Israëls leger, en het dus niks te vrezen had, en maakte dankbaar van de aanleiding gebruik om zijn gebied te kunnen uitbreiden.

Bluf of niet, Nasser had de haven van Eilat geblokkeerd, wat een oorlogshandeling is volgens internationaal recht, en zijn leger in de Sinaï gestationeerd, nadat de VN vredesmacht die daar zat naar huis was gestuurd. Hij had een defensiepact gesloten met Syrië, Jordanië en Irak en ook zij trokken hun troepen samen aan de grens met Israël. Bovendien onderschepte Israël een Egyptisch plan om op 28 mei aan te vallen, waarna dit werd afgeblazen. Israël kon zijn troepen niet voor langere tijd gemobiliseerd houden, omdat zowat alle mannen van onder de 50 als reservisten waren opgeroepen.

Sinds Israëls stichting in 1948 riepen zowel de Arabische straat als de leiders om het ongedaan maken van dit 'onrecht', en de relaties tussen Israël en de Arabische staten werden vanaf het begin gekenmerkt door vijandigheden, talloze grensincidenten en (vooral van Arabische zijde) ronkende retoriek. Een diep gevoel van vernedering en de wens dit uit te wissen lag ten grondslag aan deze vijandigheden die uitmondden in de Zesdaagse Oorlog.

De Zesdaagse Oorlog heeft deze vernedering echter slechts vergroot, en het gekwetste gevoel van eigenwaarde en eer ligt nog steeds ten grondslag aan de Arabische vijandigheid tegenover Israël. Ondanks het ferme Arabische 'Nee' tegen erkenning, onderhandelingen en vrede met Israël op een top van de Arabische Liga kort na de Zesdaagse Oorlog, heeft juist die oorlog de weg geëffend voor het 'land voor vrede' principe en voor de vrede met Egypte in 1979. Had Egypte voor de Zesdaagse Oorlog de Negev woestijn van Israël geëist in ruil voor slechts een niet-aanvalsverdrag, nu stelde men zich tevreden met teruggave van de Sinaï. Bovendien had Egypte zijn eer deels hersteld door Israël in 1973 te verrassen met een aanval op de Sinaï. Hoewel een door de VN afgedwongen staakt-het-vuren Egypte toen voor een hernieuwde nederlaag behoedde, wordt nog jaarlijks in oktober de 'overwinning' gevierd met grootse parades. Onderhandelingen tussen Israël en Syrië zijn in een vergevorderd stadium afgebroken omdat men het niet eens kon worden over een smalle strook land grenzend aan het Meer van Galilea. De situatie met de Palestijnen is ingewikkelder, vooral vanwege het vluchtelingenprobleem en de status van Jeruzalem. Dit kan echter niet slechts aan de Zesdaagse Oorlog worden geweten. Ook hier heeft de oorlog er uiteindelijk toe geleid dat op zijn minst een deel van de Palestijnen nu een staat op de Westoever en Gazastrook nastreven, in plaats van in heel Israël.

Nadat de Arabieren in 1947 het VN delingsplan hadden afgewezen, heeft de Zesdaagse Oorlog een twee-statenoplossing op de kaart gezet als enige realistische uitweg uit het conflict.
Het onlangs gelanceerde Arabische vredesplan, dat Israël vrede biedt in ruil voor teruggave van alle bezette gebieden en een 'rechtvaardige oplossing van het vluchtelingenprobleem', is een positieve ontwikkeling en bewijs van verdere matiging aan Arabische kant.

Tegelijkertijd heeft juist de oorlog ook de (religieus geïnspireerde) extremisten aan beide kanten versterkt. Aan Arabische kant zit de vernedering diep en zij gaat verder dan de bezetting, alhoewel die het er niet beter op heeft gemaakt. Islamitische fundamentalisten zoals Hamas en Hezbollah zijn gekant tegen iedere vorm van Joodse zelfbeschikking op 'Arabisch grondgebied', en zij wijzen het Arabische vredesplan en een twee-statenoplossing om die reden af. Ook in seculiere Arabische staten als Egypte, Jordanië en Syrië wordt Zionisme - de Joods nationale beweging - door de media, religieuze leiders en soms ook leden van de regering veelvuldig gelijkgesteld met racisme. Van de andere kant zien rechts-religieuze Zionisten in de overwinning van 1967 een goddelijke hand en hebben zij gezien hun aantal onevenredig veel invloed op de Israëlische politiek. Zelfs de meest linkse en seculiere regeringen van Israël hebben de kolonisten niet echt durven aanpakken, en daarmee een twee-statenoplossing tegengewerkt. Ontkenning van het recht van Joden om te leven in voor Joden historisch gezien zo belangrijk gebied ligt voor iedere regering erg gevoelig. Daarnaast vinden veel Israëli's dat in een vredesverdrag de gevolgen van 1967 niet geheel ongedaan kunnen worden gemaakt. Men beschouwt de bezetting en de nederzettingen als tenminste deels een gevolg van Arabische vijandigheid tegenover Israël en hun weigering vrede te sluiten. Als zij 100% pre-1967 grenzen hadden gewild, hadden zij dit eerder moeten bedenken. Als je gokt (en dit deden de Arabische staten en Palestijnse guerrillagroeperingen), kun je verliezen.

Een vredesverdrag zal dergelijke sentimenten aan beide kanten moeten overwinnen, en daarnaast een oplossing bieden voor Jeruzalem en het vluchtelingenprobleem. De Zesdaagse Oorlog heeft beide kanten ondanks alles dichter bij de kern van de zaak - wederzijdse erkenning en verzoening - gebracht.

Ratna Pelle