Wegen op de Westelijke Jordaanoever

IMO Blog, 2008

Twee jaar geleden was ik voor het eerst in een nederzetting. Toen ik na een kwartiertje rijden op de Westelijke Jordaanoever nog steeds geen checkpoints zag met rijen wachtende Palestijnen, vroeg ik de bewaker die georganiseerde groepen steevast begeleidt, of we soms op een weg zitten die slechts voor Israëli's toegankelijk is, zo een die speciaal voor de kolonisten is gebouwd, en voor de Palestijnen een groot obstakel vormt omdat ze deze niet over mogen steken. De bewaker moest een beetje lachen en zei dat zulke wegen er niet zijn en wees me op de Palestijnen die langs de kant van de weg liepen. Wat me verder opviel was de leegte en de schoonheid van het land, terwijl ik een duidelijk beeld had van een dichtbevolkt, droog gebied geteisterd door oorlog. Waar waren de legerbases? De tanks? Ik stelde me een militaire bezetting en oorlogsgebied anders voor.


Een onlangs opgeheven checkpoint


Het is naïef te geloven dat wat je niet ziet er niet is, en vanuit een Israëlische tourbus ziet een en ander er natuurlijk heel anders uit dan vanuit een Palestijnse auto. Toch leek het er sterk op dat de media hier de zaken wel erg zwaar aanzetten, en de uitzondering als de regel presenteren.

Pasgeleden was ik opnieuw op de Westelijke Jordaanoever. We hadden afgesproken met een fotograaf die in Ariel woont en ons graag de Westoever wilde laten zien. Hij woonde overigens niet om ideologische redenen in Ariel, maar om het mooie landschap, de koele bries en de betaalbare woningen. Voor een kolonist toonde hij zich uitermate kritisch over het Israëlische beleid en vooral de mentaliteit waarin men zich volgens hem wel erg makkelijk van alles toe eigent. Hij was tien jaar eerder van Nederland naar Israël gekomen nadat hij daar de liefde van zijn leven had gevonden. Hij was pessimistisch over de toekomst, en vertelde ons in een gemengd Rotterdams en Engels accent dat er volgend jaar weer een oorlog zou komen, één die in omvang niet te vergelijken zou zijn met de Libanon Oorlog uit 2006. Ondanks alle kritiek op de Israëlische mentaliteit was het kernprobleem volgens hem de weigering van de Arabische wereld en de Palestijnen om Israël te erkennen en te accepteren. Net als vele andere Israëli's die we spraken wees hij erop dat de Palestijnen zelden gelegenheden aangrijpen, zelden iets opbouwen en vaak meer geïnteresseerd lijken in het dwarszitten van Israël dan in hun eigen welzijn.

Ook zei dat hij nog nooit een zogenaamde 'Israeli only' weg had gezien, terwijl hij toch heel wat kilometers maakt voor zijn werk, en sowieso wel van een autoritje houdt. Dit keer viel me op dat Palestijnen niet alleen langs de wegen liepen, maar er ook liften, en dat sommige wegen dwars door Palestijnse dorpen liepen. Daar kon hij beter niet stoppen, legde hij uit, en op sommige plaatsen langs de weg stonden hekken die bedoeld waren om stenengooiende Palestijnen tegen te houden. Zoals veel Israëli's maakte hij zich kwaad over het eenzijdige en soms ronduit onjuiste beeld dat de media van het conflict geven.

Opheffen checkpoints

We reden langs een checkpoint waar Palestijnen tot voor kort streng werden gecontroleerd en gecheckt of ze niet op de zwarte lijst van gezochte terroristen stonden. Inmiddels werd alleen de bagage nog gecheckt op explosieven. Andere checkpoints en roadblocks waren geheel opgeheven. Hij maakte zich zorgen, aangezien het aantal aanvallen op kolonisten sindsdien is toegenomen.

Een artikel in de Jerusalem Post van enkele dagen eerder meldde inderdaad dat op bevel van Barak een groot aantal checkpoints en roadblocks werd verwijderd, waaronder recentelijk de Rimonim roadblock op Highway 60 (een noord-zuid weg door de Westoever). Daar vlakbij had enkele dagen later een Palestijn 2 Israëlische lifters met een mes aangevallen. De JP bracht in herinnering dat 5 jaar eerder deze roadblock ook al eens was verwijderd, maar na 2 dodelijke incidenten werd teruggeplaatst. Als roadblocks om louter politieke redenen worden verwijderd (Amerikaanse druk om Abbas te versterken) zonder oog voor de veiligheidsconsequenties, kan dat juist averechts werken, omdat toename van het aantal aanslagen het vredesproces juist schaadt, aldus de JP.

Volgens de Council voor Peace and Security, waar we later een afspraak mee hadden, kunnen de helft van de checkpoints en roadblocks echter worden opgeheven zonder dat dat ten koste gaat van Israëls veiligheid. Hoe meet je zo iets, vroegen we ons af: 100% veiligheid bestaat niet, dus iedere aanslag had wellicht voorkomen kunnen worden met meer checkpoints, strengere controles of simpelweg een algemeen reisverbod voor de Palestijnen. Hoe maak je de afweging hoeveel risico voor Israël hoeveel meer bewegingsvrijheid voor de Palestijnen waard is? En hoe logisch is het dat je steeds onverschilliger wordt, gezien het cynische gebruik dat Palestijnse 'verzetsgroepen' van Israëls morele dilemma's maken? Je zou een soort systeem moeten hebben dat Israël checkpoints opheft in ruil voor Palestijnse medewerking in het bestrijden van de terroristische groeperingen, maar hoe bepaal je of fouten door onwil of onmacht zijn veroorzaakt? En zelfs als het dat laatste is, hebben Israëli's geen zin daarvoor de hoogste prijs te betalen, en vinden dat de Palestijnen zelf de gevolgen van hun slechte leiderschap moeten dragen.

Er bestaan zeker zogenaamde 'bypass roads', wegen die om Palestijnse steden zijn aangelegd zodat kolonisten daar niet meer doorheen hoeven, maar dat zijn vaak relatief korte wegen (de langste is 15 km), en zij zijn ook deels voor Palestijnen toegankelijk. (Antizionisten doen het vaak voorkomen dat er twee aparte wegenstelsels zijn, één voor kolonisten en één voor de Palestijnen, en roepen dan Apartheid.) De vraag is in hoeverre deze wegen Palestijnen belemmeren om van A naar B te komen, en bijvoorbeeld steden van het omliggende land scheiden. Volgens tegenstanders hebben deze wegen mede ten doel om Israëls grip op de Westoever te versterken, en feiten op de grond te creëren. Nou lijkt me een weg makkelijker op te heffen dan een nederzetting, en het is wellicht straks nog makkelijker er een paar afslagen bij te maken en je hebt een prachtige rondweg die onnodig verkeer uit je steden houdt.

De absurditeit van de Apartheidsbeschuldiging blijkt uit meer zaken: de dochter van vrienden die wij hebben bezocht dient momenteel in het leger, en doet de bevoorrading van een basis op de Westoever. Ieder weekend reist zij (in legeruniform) met de bus naar huis, tussen de Palestijnen die van Bethlehem naar Jeruzalem reizen, iets waar haar moeder zich, vooral wanneer er extra spanningen zijn, zorgen over maakt. Volgens onze 'gids' uit Ariel werken daar nog steeds (of weer) 1500 Palestijnen, vooral in de bouw, en veel inwoners van Ariel doen hun boodschappen niet in het centrum maar net buiten de nederzetting, bij een goedkopere Palestijnse kruidenier.

Delingsdoelen

Het doel van de deels gescheiden wegen lijkt tweeledig:
Voorlopig dienen ze vooral om de Palestijnen en Israëlische kolonisten zoveel mogelijk van elkaar te scheiden, om fricties en de kans op aanslagen te minimaliseren. Dat lijkt me een legitieme reden, maar tegenstanders vinden dat de nederzettingen in de eerste plaats illegaal zijn en moeten verdwijnen, waardoor de wegen ook overbodig zouden zijn.
Het beleid van met name Sharon was om met de gescheiden wegen een tweestatenoplossing mogelijk te maken waarbij Israël de (meeste) nederzettingen zou kunnen houden, en de Palestijnen nochtans vrij door hun staat kunnen reizen, met hier en daar een omweg. In hoeverre een aantal nederzettingen bij Israël kunnen blijven in een vredesakkoord is uiteraard nog steeds de vraag. Buiten Jeruzalem zijn vooral Ariel en Maale Adumim de grote knelpunten. Voor de Palestijnen zijn ze onverteerbaar, maar slechts een minderheid van de Israëli's lijkt bereid die op te geven. Het is begrijpelijk en logisch dat Israël niet eenzijdig de hele Westoever gaat ontruimen, in de eerste plaats omdat er geen stabiele autoriteit is die er de macht over kan nemen, de orde handhaven en aanslagen op Israël voorkomen, en in de tweede plaats omdat Israël er dan niks voor terug krijgt, en dit door de Palestijnen als een teken van zwakte zal worden gezien, en een uitnodiging om ook de 'rest van Palestina' te proberen in handen te krijgen. Israël heeft de plicht al haar burgers, dus ook op de Westoever te beschermen, en de bypass roads zijn daarin net zo legitiem als de checkpoints. Iets anders is de uitbreiding van nederzettingen en de bouw van nieuwe wegen voor hun veiligheid. Aangezien deling de enige oplossing is, en Israël het merendeel van de Westoever zal moeten opgeven, zijn nieuwe wijken die nieuwe wegen vereisen niet alleen geldverspilling maar ook een provocatie en een signaal dat Israël (voorlopig) niet geïnteresseerd is (of niet gelooft) in een vredesverdrag met de Palestijnen.

Zoals zo vaak blijkt het niet gemakkelijk om betrouwbare informatie te vinden over zoiets ogenschijnlijk simpels als welke wegen op de Westoever voor wie toegankelijk zijn. Waarom staan er geen kaartjes op internet met de wegen die niet voor Palestijnen toegankelijk zijn of waar een speciale vergunning voor nodig is? Een deel van het antwoord is dat de situatie verandert, dat wegen tijdelijk worden afgesloten wanneer er een verhoogd risico is op aanslagen, of nadat een aanslag is gepleegd. Een ander deel van het antwoord is dat als het er echt zoveel waren, en zij de Palestijnen extra in hun bewegingsvrijheid beperken, deze kaartjes er zeker zouden zijn, zoals er ook ontelbare (meer of minder betrouwbare) kaartjes zijn van de nederzettingen, van checkpoints en de route van de afscheidingsbarrière. En de media lijken meer geïnteresseerd in het zwartmaken van Israël dan in de vraag hoe dingen nu werkelijk zijn.

Vuile werk

Zowel Israëli's als Palestijnen praten met enige weemoed over de tijd dat men nog makkelijker over en weer kon reizen. Honderdduizenden Palestijnen werkten in Israël, en zij konden vrij familie in Israël bezoeken. Veel Israëli's winkelden in Palestijnse steden, en maakten uitstapjes naar de Westoever. Critici schilderen dit soort contacten graag af als koloniaal, daar de Palestijnen het vuile werk opknappen waar geen Israëli's voor te vinden zijn en de Israëli's goedkoop inkopen doen bij de Palestijnen. Ongelijkheid en kolonialisme zijn echter twee verschillende zaken. Ieder contact tussen een ontwikkelingsland en een westerse democratie is gedoemd scheef en ongelijkwaardig te zijn, wat niet automatisch betekent dat het slecht is.

Overigens nemen diezelfde critici het Israël eveneens kwalijk dat het sinds de tweede intifada de Palestijnen heeft ingeruild voor arbeidsmigranten uit Azië, vooral Thailand. Zelfs in sommige kibboetsen wordt de oogst voor een deel door buitenlandse arbeidsmigranten gedaan. Het is een wat vreemde situatie, als je bedenkt dat het Zionistische ideaal toch was om met eigen handen het land op te bouwen, maar kolonialisme is echt wat anders. Het probleem is niet dat de Palestijnen al of niet in Israël werken, maar dat hun eigen economie het zo slecht doet, en door de chaos, de corruptie en het conflict buitenlandse investeerders wegblijven. Miljarden aan Westerse hulp hebben dat tot nu toe niet kunnen verhelpen. Uiteraard werkt de bezetting ook niet mee, maar de gemeenschappelijke industriële gebieden die Israël in het verleden heeft gebouwd zijn gesloten door veelvuldige aanvallen van Palestijnse terroristen. Ook de grensovergangen rond Gaza zijn een geliefd doelwit, en een paar weken geleden heeft Hamas de brandstof opslagplaats Nahal Oz bij Gaza aangevallen.

Dit zelf destructieve gedrag is er mede de oorzaak van dat veel Israëli's onverschillig zijn geworden voor het lot van de Palestijnen. Ook links georiënteerde duiven kunnen er niet bij dat de Gazanen de kassen die Israël intact had gelaten na de ontruiming van de Gazastrook hebben geplunderd en vernield, en Hamas ze als lanceerbasis voor raketten in gebruik nam. Pas als deze mentaliteit verandert, en als de Palestijnen liever aan de toekomst werken dan de nakba te herdenken en her te beleven, en het ongedaan maken van al het (vermeende) onrecht hun aangedaan na te streven, zal deze scheve situatie kunnen veranderen en is er uitzicht op vrede.

Ratna Pelle