60 Jaar Israel: uitdagingen voor de toekomst

IMO Blog, 2008

Zie ook: De balans van 60 jaar Israel

Vanaf de stichting van Israël hebben pessimisten voorspeld dat Israël aan interne verdeeldheid ten onder zou gaan. Ik weet helaas te weinig van de geschiedenis om te bepalen in hoeverre de interne verdeeldheid de laatste tijd is toegenomen, maar zij lijkt wel steeds problematischer te worden, mede vanwege het verminderen van een gevoel van gemeenschappelijke verbondenheid. De Arabische gemeenschap heeft de laatste jaren openlijk gepleit voor een binationale staat, en neemt geen genoegen met gelijke rechten in een staat die zich als 'Joods' definieert. Met name het leiderschap is radikaal, en sympathiseert openlijk met de Palestijnen, soms zelfs met Hamas en Hezbollah. De leider van de islamitische beweging in Israël, Salah, heeft zelfs ronduit antisemitische uitspraken gedaan. Steeds meer Joodse Israëli's beschouwen de Arabieren als vijfde colonne, en Israel Beiteinu, een van de regeringspartijen, pleit voor het uitruilen van gebieden waar overwegend Arabieren wonen met de nederzettingenblokken. Vanwege het veel hogere geboortecijfer van de Arabieren maakt men zich zorgen over de demografische balans, wat door de Arabieren als racistisch en beledigend wordt ervaren. Hoewel Israël beslist veel meer zou kunnen doen om de Arabische bevolking te integreren en hun achterstelling op veel gebieden tegen te gaan, is het de vraag in hoeverre dat het probleem oplost. De Arabieren vragen niet een groter stuk van de koek, zij willen het recept veranderen en een einde maken aan Joodse zelfbeschikking.


Er dreigen niet alleen steeds meer Arabieren bij te komen, ook het aantal religieuzen groeit ten opzichte van de seculieren, en dan met name de Harediem, die voor het merendeel niet werken en niet in het leger dienen. Zij zijn bovendien in meerderheid anti- of niet-Zionistisch, en hebben onlangs bezwaar gemaakt tegen de Israëlische vlag op de verpakking van levensmiddelen. Zij willen van Israël een religieuze staat maken, waar iedereen de sabbat houdt en koosjer eet. Hun stempel op de staat is aanzienlijk, gezien het feit dat er bijna geen openbaar vervoer rijdt op sabbat, er tijdens Pesach nauwelijks normaal brood te koop is en men nog steeds niet voor de wet kan trouwen in Israël. De staat financiert bovendien de religieuze scholen en andere instituties, waar men wordt opgeleid voor een levenlange studie van de Thora en Talmoed.

Wat betreft het conflict met de Palestijnen en Arabische wereld, heeft men het gevoel dat alles is geprobeerd, er zijn immers jarenlang vredesbesprekingen gevoerd, tientallen conferenties gehouden, afspraken gemaakt en akkoorden gesloten. Men heeft concessies gedaan en militaire overwinningen behaald, in het geheim en openlijk onderhandeld, apart met de Palestijnen en Syriërs of met de Arabische wereld als geheel, en talloze landen en personen hebben hierbij bemiddeld, waarbij de VS ook in staat was op beide partijen effectief druk uit te oefenen. Het mocht allemaal niet baten. De tegenstellingen bleken te groot, de wil ontbrak, men wantrouwde elkaar, akkoorden werden geschonden en de extremisten aan beide kanten bleken telkens in staat roet in het eten te gooien. Maar vooral overheerst de notie dat de Palestijnen, en de Arabische wereld, zich simpelweg niet bij Joodse zelfbeschikking neer zullen leggen, en hooguit bereid zullen zijn een vrede te sluiten die Israël zodanig verzwakt en vernedert, dat men 'zijn trots' heeft herwonnen en Israëls toekomst er somber uitziet.

Ondertussen lijkt het geduld van de rest van de wereld steeds verder op te raken. Er is een Palestijnse partner die, zo meent iedereen buiten overtuigde zionisten, bereid is tot vrede en Israël erkent. Beide kanten hebben zich voor een tweestatenoplossing uitgesproken en het is allang duidelijk hoe een oplossing eruit moet zien: een staat langs de Groene Lijn (de bestandslijnen van 1949), met enkele procenten landruil zodat Israël een paar nederzettingenblokken kan houden, Jeruzalem als gedeelde hoofdstad van beide landen en een ruime compensatie voor de vluchtelingen, waarvan Israël een klein deel bereid is op te nemen. Vandaar dat de roep om meer druk op Israël toeneemt om de bezetting en de nederzettingen op te geven en de veiligheidsbarrière af te breken.

Op deze plek heb ik al vaker gepoogd uit te leggen dat het zo simpel niet ligt, en dat ware Palestijnse soevereiniteit onherroepelijk ten koste gaat van Israëls veiligheid, en andersom. Bovendien zie ik niet hoe je Jeruzalem fatsoenlijk en naar beider tevredenheid kunt delen, laat staan de heilige plaatsen die allemaal op (of onder) één berg liggen. En als de wereldgemeenschap erkent dat de vluchtelingen niet naar Israël kunnen, waarom spreekt men de Palestijnen daar niet duidelijker op aan, en hervormt de UNRWA zo dat zij een permanente oplossing voor hun situatie nastreeft, in plaats van slechts noodhulp te verlenen?

De vele creatieve plannen die er voor Jeruzalem en andere problemen zijn, gaan allen uit van een paar ingrediënten die zeer schaars zijn: goede wil en vertrouwen. Op de vraag hoe dat te kweken heeft men nog geen overtuigend antwoord kunnen geven. Een voorde hand liggende manier is om de opruiing en ophitsing in de media en door religieuze extremisten aan te pakken. Aan Palestijnse kant is die het extreemst, en worden zelfmoordterroristen als helden vereerd, geweld tegen Israël verheerlijkt, en Joden voor zo ongeveer alle ellende in de wereld verantwoordelijk gehouden. Religieuze extremisten aan Israëlische zijde kunnen er echter ook wat van, en gaan tekeer tegen zowel de Arabieren als tegen hun eigen regering en gematigder volksgenoten, allen landverraders die door God gestraft zullen worden. Abbas doet aan deze opruiing overigens zelf mee, en zag onlangs pas onder zware druk op het allerlaatste moment af van het overhandigen van een speciale prijs aan een terrorist die medeverantwoordelijk was voor de dood van 15 Israëli's, onder wie een baby van 1 jaar.

Sommige Israëli's vrezen, niet geheel onterecht, dat zij door de internationale gemeenschap gedwongen zullen worden tot het nemen van grote risico's, waardoor bijvoorbeeld Hamas de Westoever zal kunnen overnemen en grote Israëlische steden binnen raketbereik zullen komen. Het alternatief zou een internationale pariastatus zijn, met grote door de VN gedragen boycots en internationale isolatie, zoals Apartheid Zuid-Afrika ten deel viel. Grote vraag is hoe de VS zich onder een nieuwe president zal gedragen, en of de Arabische belangen voor haar uiteindelijk op gaan wegen tegen het zowel strategische als ideologische bondgenootschap met Israël.

Ik ben niet in staat de militaire situatie goed te beoordelen, maar beide partijen ontwikkelen steeds geavanceerdere wapensystemen. De situatie is nu niet 'erger' dan in 1967 of 1973, maar er is zeker een risico op een nieuwe oorlog, bijvoorbeeld via Hezbollah en eventueel Syrië, en de uitkomst is, zoals altijd, onzeker. Ook in dit opzicht is internationale steun cruciaal. Krijgt Israël de kans door te vechten tot het zijn doelen heeft bereikt? Hoe fair zal het staakt-het-vuren zijn, dat tot nu toe iedere oorlog van Israël heeft beëindigd? En zal de internationale gemeenschap toelaten dat Iran een kernwapen krijgt? Hoeveel begrip is er, mocht Israël besluiten dat zelf te voorkomen?

Ondanks de officiële acceptatie van een tweestatenoplossing, zijn beide partijen niet wezenlijk dichter bij elkaar gekomen. Op dit moment is slechts 40% van de Palestijnen voor twee staten, en in Gaza is Hamas aan de macht. Als Israël zich uit de Westoever zou terugtrekken zou Hamas ook daar de macht overnemen, voorspellen beide kanten. Er zijn bijna geen Palestijnen voor erkenning van Israël als Joodse staat, voor opgave van het 'recht op terugkeer' en voor erkenning van de Joodse verbondenheid met Jeruzalem. Anderzijds zijn maar weinig Israëli's voor deling van Jeruzalem, zeker als het de Oude Stad betreft, en men eist allerhande veiligheidsgaranties, behoud van nederzettingenblokken etc., die voor de Palestijnen moeilijk verteerbaar zijn. De tweestatenoplossing is een mantra geworden, een holle leuze, waar beide partijen iets anders onder verstaan, en die moet verdoezelen dat de situatie niet substantieel is veranderd ten opzichte van 60 jaar geleden. 60 Jaar Israël heeft het verzet tegen deze staat, de weigering er relaties mee aan te gaan en er vrede mee te sluiten, niet weg kunnen nemen.

De wens Israël van de kaart te vegen wordt alleen door Iran, Hamas, Hezbollah en andere jihadisten openlijk geuit, maar Israël wordt in de Arabische media veelvuldig als illegitieme criminele koloniale staat afgeschilderd, en vergeleken met een parasiet of kankergezwel. Antisemitisme en Holocaustontkenningen zijn een algemeen verschijnsel. Ieder jaar neemt het aantal vluchtelingen in door de UNRWA gerunde kampen toe. Met name in Libanon barsten deze kampen uit hun voegen vanwege de enorme overbevolking. De bevolking radikaliseert, en de EU geeft geld voor organisaties die deze vluchtelingen steunen in hun verlangen terug te keren naar Israël ('versterken van de eigen identiteit') in plaats van een nieuw bestaan op te bouwen in hun gastland. De situatie in de Gazastrook is wanhopig sinds Hamas daar de macht greep in een bloedige coup, want zij gijzelt de burgerbevolking voor haar strijd tegen Israël. Hulpgoederen worden gestolen, grensovergangen aangevallen, mensen gedwongen 'strijders' vanuit hun huizen te laten opereren, en wapens worden op grote schaal gesmokkeld. Dit is voor veel Israëli's het gezicht van Palestijnse onafhankelijkheid geworden.

Er wordt veelvuldig gewezen op de toegenomen rol van religie in het conflict. Er kan immers nooit vrede komen zolang beide kanten menen dat God achter hen staat en hen verbiedt ook maar een centimeter toe te geven. Volgens veel moslims druist Joodse zelfbeschikking in het Midden-Oosten in tegen de hegemonie van de islam. Sommigen beweren dat de islam zich nooit met een Joodse staat zal kunnen verenigen, omdat dit een belediging is voor een zich superieur achtende religie, anderen beweren dat de kolonisten zoveel macht hebben in Israël dat zij ieder compromis kunnen verhinderen. Maar terwijl er op sommige momenten brede steun was voor de ontruiming van nederzettingen, is er nooit veel steun geweest onder Palestijnen voor het opgeven van het recht op terugkeer. En terwijl Israël altijd een in meerderheid seculiere regering heeft gehad, hebben de Palestijnen in 2006 Hamas verkozen tot grootste partij. De macht van de religieuze extremisten is echter ook in Israël aanzienlijk, en zij spinnen slechts garen bij de overwinning van Hamas.

Het is echter de vraag in hoeverre de rol van religie en religieuze extremisten daadwerkelijk is toegenomen. Benny Morris wijst in bovenstaand citaat op de rol van de islam in de weigering Israël in 1948 te erkennen en ertegen ten strijde te trekken. De belangrijkste Palestijnse leider was een religieuze moefti, geen seculiere nationalist. En hoewel de PLO als een seculiere nationale beweging wordt gezien, is ook zij ten dele religieus geïnspireerd. Arafat beriep zich veelvuldig op Allah, en voor hem was Jeruzalem een heilige plaats die moslims nooit op mogen geven. De grondwet van de PA uit 2003 noemt de islam als officiële religie en de Sharia als basis voor de wetgeving.

Nog voor de stichting van Israël had David Ben-Goerion een deal met de in meerderheid antizionistische religieuzen gesloten, dat zij de Zionistische onderneming zouden steunen in ruil voor een aantal privileges. Na 1967 won een fanatiek soort religieus geïnspireerd Zionisme aan kracht en populariteit, en veranderde bijvoorbeeld de Nationaal Religieuze Partij van een duifachtige partij in een pleitbezorger van kolonisatie van de Westelijke Jordaanoever en Gazastrook. De Arabische weigering vrede te sluiten speelde de kolonisten in de kaart, en zij werden actief gesteund door de seculiere door de rechtse Likoed gedomineerde kabinetten vanaf 1977. Deze militante religieuze Zionisten maten (en meten) zich met succes het imago aan van de nieuwe pioniers, die verdergaan waar de oude garde was opgehouden, die nederzettingen in Judea en Samaria bouwden zoals de seculieren Tel Aviv bouwden. De oude garde van progressief ingestelde en pragmatische Zionisten was daar zelf mede schuldig aan, door aanvankelijk niet duidelijk stelling te nemen tegen de nederzettingen en tegen de onmogelijkheid en onwenselijkheid om over miljoenen Palestijnen te blijven heersen en in hun midden te gaan wonen.

Tegelijkertijd waren en zijn het veelal de rechtse en religieuze zionisten die voor Israël op de bres staan wanneer het land weer eens door het slijk wordt gehaald door de VN, de EU, de wereldpers etc. Pro-Israël groepen worden gedomineerd door haviken, terwijl de duiven protesteren tegen de bezetting. Met name sinds het mislukken van het Oslo vredesproces is de vredesbeweging in Israël gemarginaliseerd, mede omdat zij vooral Israël de schuld gaf en bleef geloven in Arafats goede wil. Links-Zionistische bewegingen, zowel binnen als buiten Israël, richten zich bijna uitsluitend op Israëlische wandaden en weigeren voor Israël op te komen wanneer zij onterecht wordt beschuldigd van gruwelijkheden en massaslachtingen, en wanneer de roep om boycots toeneemt. Pas wanneer kritiek op de nederzettingen en op misstanden samengaat met opkomen voor het eigen bestaansrecht en recht op zelfverdediging, wanneer men zich ook ter linkerzijde weer met trots een Zionist durft te noemen, kan (religieus) rechts de wind uit de zeilen worden genomen.

Ratna Pelle