Journalisten zijn net mensen

IMO Blog, 2008

Anderhalf jaar geleden kwam de journalist Joris Luyendijk met een ontluisterend boek over de beperkingen van de (buitenland) journalistiek. Zijn boek 'Het zijn net mensen' heeft veel aandacht gekregen in de media en heeft de journalistieke wereld flink in beroering gebracht. Hij heeft zijn visie op TV en in de pers uitgebreid toegelicht en verdedigd, er zijn debatten geweest en onlangs is er een tegenboek uitgekomen onder de titel: "Het Maakbare Nieuws". In 2007 is Luyendijks boek gekozen tot 'boek van het jaar', en de vlotte stijl en vele moppen zullen daar zeker aan hebben bijgedragen. Boekrecensies zijn bijna unaniem positief, en hooguit klinkt er hier en daar een voorzichtige kritische noot, bijvoorbeeld dat Luyendijk wel erg pessimistisch is wat betreft de mogelijkheden van de journalist en geen concrete voorstellen doet hoe de journalistiek te verbeteren. Met name zijn beweringen over het Israëlisch-Palestijns conflict worden klakkeloos voor waar aangenomen: de Israëlische propaganda is zo succesvol, er zo weinig aandacht voor de bezetting, we kunnen ons zoveel beter in Israël inleven etc.


Luyendijks boek bestaat uit drie delen. Het eerste deel gaat over de Arabische wereld en daarin betoogt hij dat journalistiek bedrijven eigenlijk gewoon niet kan in een dictatuur, omdat je niet aan objectieve informatie kunt komen, informatie niet te checken is, en mensen bang zijn en daarom niet vrijuit spreken. Correspondenten worden geacht deskundig te zijn terwijl ze in feite niet meer weten dan de redactie in Hilversum, het nieuws wordt grotendeels bepaald door de grote persbureaus en men werkt vaak (noodgedwongen) lijstjes af van talking heads (mensenrechtenactivisten, deskundigen), die door het Westen worden betaald en de quotes geven die de journalist wil horen. Ruimte om zelf met een eigen verhaal te komen, en naast de topconferenties en aanslagen ook aandacht te besteden aan zaken als wat het nou is om in een dictatuur te leven, de grootschalige armoede of de vele verkeersongevallen, is er nauwelijks.

Het tweede deel gaat over het Israëlisch-Palestijns conflict en daarin staat het zogenaamde succes van de Israëlische propaganda centraal, en wat het betekent om onder een bezetting te leven, iets wat volgens Luyendijk nauwelijks is uit te leggen of in beelden te vertalen. Na meer dan 50 pagina's te klagen over de Palestijnse knulligheid in het overbrengen van hun zaak, talloze verhalen over zinloze vernederingen door Israëlische soldaten en de ontkenning dat de checkpoints ook maar iets met terrorisme bestrijding te maken hebben, roept hij opeens uit dat hij het ook niet meer snapt. Aanleiding is het feit dat Israël door prominente Nederlanders geregeld met de nazi's wordt vergeleken en uit een onderzoek is gebleken dat een meerderheid van de Nederlanders Israël als de grootste bedreiging van de wereldvrede beschouwt.

'Wat was dat nou weer?', aldus Luyendijk. 'Wat was eigenlijk de grootste vertekening in het Heilige Land? De mediatrucs van de Israëlische regeringen, of de eenzijdige focus op Israëlische mensenrechtenschendingen, waardoor mensen kennelijk het idee kregen dat in het Heilige Land echt verschrikkelijke dingen gebeurden?'

Hij geeft vervolgens toe bang te zijn dat zijn eigen werk heeft bijgedragen aan het beeld van Israël als de grootste schurkenstaat in het Midden-Oosten, en besluit een opiniestuk tegen deze nazi-vergelijking te schrijven. Dit artikel werd vervolgens door een collega selectief gebruikt om het voor Israël op te nemen, en 'meteen had ik spijt', aldus Luyendijk.
Dat zijn boek en artikelen ontelbare keren door sympathisanten van de Palestijnen worden gebruikt, en er op antizionistische sites graag naar verwezen wordt, is blijkbaar geen probleem. Het is een groot gemis dat hij met bovenstaande observatie verder niks doet, en er geen enkele conclusie aan verbindt.

Het derde deel gaat over de oorlog in Irak, en de Amerikaanse propaganda machine, die nog professioneler maar vooral schaamtelozer zou zijn geweest dan de Israëlische. Hij hekelt het feit dat geen aandacht aan de standpunten van Al Qaida wordt besteed, en zij slechts worden weggezet als terroristen die ons haten. Dit is ten eerste niet waar: ik ben zelf talloze artikelen tegengekomen waarin de 'begrijpelijke woede en frustratie' van de Arabieren centraal stond, waarin de Westerse hypocrisie werd gehekeld en het Amerikaanse imperialisme. Net als bij de Palestijnen vroeg ik me soms af of Luyendijk en ik wel uit hetzelfde land komen en dezelfde media volgen. Hoe kunnen hem de eindeloze reportages over de bezetting, de checkpoints, de 'muur', het geweld van kolonisten en de wreedheden van het leger allemaal zijn ontgaan?

Ik heb mij in onderstaand artikel vooral geconcentreerd op het tweede deel, en laten zien hoe bevooroordeeld hij zelf is over het Israëlisch-Palestijns conflict. Meer dan een boekbespreking - mijn oorspronkelijke doel - is het een repliek geworden. Hieronder het eerste stuk.

Ratna Pelle

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Het zijn net mensen
Beelden uit het Midden-Oosten
Joris Luyendijk, 2006

Twee Israëliërs zitten op het strand in Tel Aviv te lezen. Eentje heeft een kwaliteitskrant, de ander een antisemitisch vod. 'Waarom lees jij dat nou', vraagt de een. 'Vroeger las ik net zo'n kwaliteitskrant als jij', zegt de ander. 'Maar ik kon er niet meer tegen. Die zelfmoordaanslagen en massavernietigingswapens en de instortende economie en demonstraties tegen Israël in Europa'.
Hij wijst op het antisemitische vod. 'Nu lees ik dit en voel ik me veel beter; het blijkt dat er een Joods wereldcomplot is en wij in werkelijkheid de hele wereld controleren'.