Lering trekken uit de tijdgeest

IMO Blog, 2008

Sommigen pleiten ervoor dat in het kielzog van Wijnand Duyvendak nu ook minister van milieu Jacqueline Cramer moet opstappen, omdat zij op een lijst zou hebben gestaan van 178 mensen die het radikaal linkse blad Bluf!, waar Duyvendak redacteur van was, hebben ondersteund. HP De Tijd pakte uit met een lijst van allerlei mensen die vroeger 'fout' waren omdat zij actief waren in communistische organisaties, meededen aan buitenparlementaire acties of radikale ideeën verkondigden. In de Telegraaf en op talloze internetfora werd de zaak flink opgeblazen en Cramer als een halve crimineel weggezet. De afrekencultuur die zo dreigt te ontstaan staat een openhartige discussie en goede verwerking van de jaren '80 in de weg. Natuurlijk, mensen die echt de fout in zijn gegaan moeten zich daarvoor verantwoorden. Wat velen lijken te vergeten is echter hoe bepalend de tijdgeest is voor het denken van mensen. Het was in de jaren '80 bepaald geen schande om je bij een communistische of radikaal linkse club aan te sluiten, en over deze clubs en hun activiteiten werd niet bericht alsof het halve criminelen waren, integendeel. Engagement sprak voor je, en hoorde er in bepaalde kringen gewoon bij. Deze kritiekloze houding tegenover links engagement was niet goed, en het is nuttig ons dat nu te beseffen, maar het is onfair en onproductief daar allerlei mensen persoonlijk op af te rekenen. Als mij was gevraagd die oproep te tekenen, had ik dat, als ik een paar jaar ouder en vooral belangrijker was geweest, hoogstwaarschijnlijk gedaan, en met mij vele anderen.


De affaire Duyvendak en de lijst van Bluf! ondersteuners, en de discussies hieromtrent, roepen een bepaald gevoel van onbehagen op, zij stellen iets ter discussie dat we zeer koesteren, namelijk onze onafhankelijke oordeelsvorming. De demonstraties tegen kernwapens, de anti-Shell blokkade en vreedzame blokkades bij Dodewaard, boycotacties tegen McDonald's en Shell, het bevrijden van nertsen uit hun kooien en acties tegen winkels waar bont werd verkocht: ik, en velen met mij, waren overtuigd van de morele juistheid van dit alles. Mensen bedreigen en geweld tegen mensen werd door mij en de meerderheid afgekeurd, maar daarbuiten kon vrij veel. Het 'kon' niet alleen, het was nodig om aan een betere wereld bij te dragen, om je morele plicht te vervullen. Achteraf ben ik wel blij dat onze voorstellen voor totale eenzijdige ontwapening het niet hebben gehaald en dat het leger niet is afgeschaft. De meeste nertsen die werden bevrijd was geen lang leven beschoren want die konden niet meer in het wild overleven, en grote bedrijven en de consumptiemaatschappij zijn niet meer zo pikzwart als vroeger. Ik sta nog steeds sympathiek tegenover vreedzame acties die mensen bewust moeten maken van bijvoorbeeld de bio industrie of dierproeven voor cosmetica producten, en ook het protest tegen de kap van een stuk bos in Schinveld vanwege de AWACS had mijn volledige instemming. Het verschil met vroeger is in mijn ogen vooral dat je nu eerst kritisch nadenkt voor je een actie ondersteunt, de argumenten ertegen zijn niet per definitie 'rechtse prietpraat' en je leest in de media zowel artikelen voor als tegen, en sommigen van je vrienden zijn voor en anderen tegen. Acties voor een betere wereld zijn bovendien vaak praktischer van aard, mensen zamelen spullen en geld in voor een bepaald project, helpen vluchtelingen opvangen, verzinnen manieren om energie te sparen. Het is niet meer zo anti-establishment, we trappen niet meer zo, we zijn niet meer zo boos.

Iedere tijd heeft zijn blinde vlekken en taboes. Decennialang werd je vrij snel voor racist uitgemaakt als je liet merken niet zo blij te zijn met de aanwezigheid van veel allochtonen in het land, als je suggereerde dat buitenlanders vaker jatten, vaker in de bijstand zitten of arbeidsongeschikt zijn, en gekke gewoontes met zich mee brachten, en meende dat zij zich aan ons moeten aanpassen. Je werd al snel voor antisemiet uitgemaakt als je iets onaardigs over Joden of Israël zei. En voor rechtse zak of reactionair (toentertijd een scheldwoord) als je alle fraaie acties en het engagement van links niet ondersteunde. Tegenwoordig mag je zeggen dat je hoofddoekjes rauw lust, dat alle moslims het land uit moeten en de Koran verbrand, en de islam een religie van haat is; maar een racist, nee, dat is toch heel wat anders. Je mag zeggen dat Joden teveel macht hebben in de media en de politiek, dat ze zichzelf superieur achten aan anderen, dat hun nationalisme per definitie racistisch is en verzet daartegen vergelijken met het verzet tegen de nazi's in de Tweede Wereldoorlog. 'Antisemitisme? Je probeert ons de mond te snoeren, terwijl we slechts de waarheid spreken.'

Ik heb de milde houding jegens het communisme van links in de jaren '70 en '80 hier al eens vergeleken met de huidige softe houding tegenover het jihadisme, de radikale islam en seculier Palestijns 'verzet' tegen Israël (zo seculier was dat overigens niet, en ook Arafat was een zeer gelovig man). Kritiek op het westen en vooral op de hegemonie van de VS, de romantiek van het 'verzet', de belofte van een systeem waarin niet winst, kille calculatie en individualisme centraal staan maar sprake is van echte gemeenschapszin, van een collectief dat belangrijker is dan het individu, van ware verbondenheid, en de naïviteit daarin te geloven zijn daar debet aan. Het geloof in en de hoop op een fundamenteel andere, betere wereld is een van de grootste valkuilen van (radikaal) links.
De kille calculatie, de 'sport' van het belasting ontduiken en geld wegsluizen naar het buitenland, het stellen van het eigen belang (lees: nog wat meer winst, groei van het bedrijf) boven zorg om het milieu, goede arbeidsomstandigheden of het tropisch regenwoud is een van de grootste valkuilen van (delen van) rechts. Eigenbelang en individualisme zijn in het westen wel erg de boventoon gaan voeren.

20 Jaar geleden was het heel normaal om op de meeste plekken gewoon een sigaret op te steken. Winkels waren uitgesloten, scholen ook al, maar voor de rest moesten mensen niet zeuren. Een sigaretje is gezellig toch? En dood ga je toch, iedereen gaat ergens aan dood. Nu kunnen we ons dat moeilijk meer voorstellen. Tegenwoordig is het heel normaal om te hard te rijden. Nee, niet met 180 over de weg scheuren, maar 10, 20 km te hard, daar doe je toch niemand kwaad mee? Dat je voor 10 km te hard rijden wordt geflitst, daar kan menigeen zich over opwinden. 'En de weg was zo rustig, er kon echt niets gebeuren. Pure zakkenvullerij voor de overheid'. Rijden met alcohol op vinden we daarentegen weer moreel onjuist. Je brengt anderen toch niet moedwillig in gevaar omdat jij zo nodig moest drinken bij dat etentje? Dan had je maar een Bob moeten regelen. Met alcohol drinken is verder overigens niks mis, dat hoort bij het leven en bij zo ongeveer iedere sociale gelegenheid. Laatst was er een reportage over comazuipen op TV. Een moeder van een meisje dat nog net van de dood gered kon worden, en dat nog geregeld last had van black-outs, vertelde dat ze het heel normaal vond dat de kinderen thuis een glaasje meedronken. 'Anders gaan ze het maar in het geniep doen'. De kinderen waren toen een jaar of 12. Bij ons thuis was er ook gewoon altijd wel alcohol. Mijn vader nam een borreltje voor het eten, bij het eten werd een wijntje gedronken en voor het slapengaan weer een borreltje. En dan wil je inderdaad wel eens proeven als kind. Ik ging gelukkig niet veel uit en er was dus niet zo vaak gelegenheid om dronken te worden, maar ik was totaal niet gewaarschuwd voor de gevaren van alcohol, en bij de eerste kater wist ik niet wat me overkwam. Dat gold voor veel mensen en dat is nog steeds zo, maar door de excessen met jongeren, en de toenemende aandacht voor de ernstige gezondheidsschade van alcohol voor vooral jongeren, zou daar weleens verandering in kunnen komen. Over een paar jaar vinden we het een schande dat tieners vroeger een breezertje op hun verjaardag kregen en wijn en bier mochten drinken. En nog een paar jaar later wordt de leeftijd waarop je alcohol mag kopen eerst verhoogd naar 18, later naar 21 jaar. Alcoholreclames worden verboden en de accijnzen ieder jaar verhoogd, uitgaansgelegenheden gaan eerder dicht en zijn zo duur geworden dat nog maar weinig mensen zich dat kunnen permitteren. Scandinavische toestanden, zeg maar.

We denken dus minder onafhankelijk dan we denken, ons oordeel en onze acties zijn vaak een product van de tijd, of van hoe een bepaalde groep in die tijd dacht. Doet het er dan niet meer toe wat we doen of vinden? Hoeven we niet meer over dingen na te denken? Het is een uitdaging steeds te proberen je tijd en milieu te ontstijgen en deze ter discussie te stellen, ook al weet je dat dat maar in beperkte mate mogelijk is. Het is een interessant gedachte-experiment jezelf af te vragen waar je wellicht over 5 of 10 jaar anders over denkt, en waar de maatschappij anders over denkt, en waar we ons dan voor zouden schamen.

Ratna Pelle

NB: Een zelfde patroon is ook zichtbaar op de langere termijn. Slavernij, kinderarbeid en lijfstraffen vonden mensen vroeger heel gewoon. De Grieken en de Romeinen beschouwden zich als zeer ethisch ontwikkelde mensen. Wij kunnen ons tegenwoordig echter maar moeilijk voorstellen hoe mensen vroeger zo wreed konden zijn. Om een iets recenter voorbeeld te geven: vrouwenkiesrecht bestaat nog geen eeuw, en ook in de decennia daarna was het nog heel gewoon dat vrouwen op allerlei gebied minder rechten hadden dan mannen. Over 50 jaar wordt wellicht schande gesproken van hoe we nu met dieren omgaan in de bio-industrie en proefdiercentra, de jacht, fokkerijen voor bont etcetera. Hiermee wil ik geen relativistisch of nihilistisch standpunt uitdragen dat moraal niet bestaat en we dus maar moeten doen wat ons goeddunkt, maar wel dat we mensen niet moeten afrekenen op wat in hun tijd normaal was, en het belangrijk is te beseffen hoezeer we door onze tijd worden bepaald. Wordt dus vooral vegetariër maar ga al die anderen die hun tijd niet vooruit waren daar niet op afrekenen...