Bespreking boek 'Israel en ik'

IMO Blog, 2008

Het boek "Israël en ik" van historicus Bert de Bruin verscheen in juli, en werd op 8 september officieel gepresenteerd bij een door het CIDI georganiseerde forumdiscussie.

"Israël en ik - Vijftien bekende Nederlanders over hun verhouding met een 60-jarige" bevat interviews met 15 min of meer bekende Nederlanders over hun band met Israël.
Het boek is prettig geschreven en leest makkelijk weg, en het geeft een beeld van hoe verschillende mensen, Joden en niet-Joden, Arabieren, politici en journalisten, maar ook een voetballer, cineaste, en wetenschappers, notoire antizionisten uitgezonderd, over Israël denken en wat het land voor hen betekent.
Geïnterviewd werden: Barbara Barend, Frits Bolkestein, Bernard Bot, Samira Bouchibti, Jessica Durlacher, Elsbeth Etty, Bloeme Evers-Emden, Assad Jaber, Nausicaa Marbe, Dana Nechushtan, Karel Ornstein, Daniel de Ridder, André Rouvoet, Jacques Wallage en Jan van Zanen.


Tegenwicht tegen anti-Israël stemming
Naar aanleiding van 60 jaar Israël zijn er tal van publicaties geweest die betoogden dat er niets te vieren valt, en dat zo niet de stichting van Israël, dan minstens haar beleid tegenover de Palestijnen een vergissing of zelfs een misdaad is. En het aangekondigde boek van Dries van Agt moet nog uitkomen...

Een redelijk mens snakt in dit benauwende klimaat naar een weerwoord, en het CIDI lijkt de eerst aangewezen instantie om in dit jubileumjaar zo'n weerwoord te bieden. In dat licht hadden wij vooral graag een gedegen boekwerk gezien dat een grondige analyse biedt van de heersende stemming en een strijdvaardig antwoord aan het leger van Israël critici. "Israël en ik" biedt met 150 pagina's aan interviews niet zo'n analyse, en levert als antwoord geen strijdvaardig tegenwicht. Wat dat betreft stelde dit boek ons teleur.

Maar in de sterk gepolariseerde discussie kan het wel de nuance en de redelijkheid helpen terugbrengen, en dat is evenzo broodnodig. In de media-oorlog zijn immers vaak alle proporties zoek. Joden en niet-Joden erkennen in dit boek het belang van Israël èn het belang van een (twee-staten) oplossing van het conflict met de Palestijnen. De algemene tendens van deze persoonlijke verhalen is dat men zeker kritiek mag hebben - en heeft - op allerlei zaken in Israël, maar dat de anti-Israël propaganda die met name bij links tegenwoordig opgang maakt een grens overschrijdt, volgens sommigen zelfs de grens van het antisemitisme.

Israël, de Holocaust en de VN
Velen, vooral de oudere generatie, koppelen Israël en hun steun ervoor aan de Holocaust. Voor zover de Holocaust pijnlijk duidelijk maakte dat de Joden een eigen staat nodig hebben, is dat natuurlijk volkomen legitiem. Het is wat anders wanneer de indruk wordt gewekt dat Israël vanwege de Holocaust is gesticht, en wij het vooral om die reden moeten steunen.

Israël is meer dan andere landen voor zijn overleven afhankelijk van de steun van andere landen, in de eerste plaats natuurlijk de VS, maar ook Europa en opkomende landen als China en India. Dat is niet omdat Israël zelf niet levensvatbaar zou zijn, want het heeft de afgelopen 60 jaar vriend en vijand overtuigend van het tegendeel bewezen, en dat is ook niet omdat het land de Joden zou zijn gegeven als 'Wiedergutmachung' vanwege de Holocaust, maar omdat het zoveel vijanden heeft. Zonder militair overwicht in de regio zou Israël niet lang meer bestaan, en zouden Jordanië en Egypte er geen vrede mee hebben gesloten. Het is waar dat het het enige land is waar de Verenigde Naties zich (in het delingsplan) zo expliciet over hebben uitgesproken, maar dat laat onverlet dat voordat de VN bestonden veel landen op dubieuzere manier zijn gesticht. Veel Arabische staten en later Afrikaanse landen zijn ontstaan door de pennenstreken en besluiten van Westerse geografen en machthebbers. Zonder het notoire Arabische verzet tegen Joodse zelfbeschikking was Israëls stichting overigens nooit zo expliciet onderwerp van discussie en besluitvorming in de VN geworden.

Op dit soort zaken, op de vraag wat Israël uniek maakt, waarom het onze steun niet alleen verdient maar ook nodig heeft, en wat de relaties met haar anders maakt dan die met andere landen, wordt in het boek niet expliciet ingegaan. Daarvoor ontbreekt de diepgang. Ook het EU beleid ten aanzien van Israël komt slechts zijdelings ter sprake, met name in de bijdragen van Frits Bolkestein en Ben Bot.

Bundel van korte verhalen
"Israël en ik" is een bundeling van persoonlijke geschiedenissen en de soms grote en soms kleinere rol die Israël daarin speelt. Vooral voor de meeste Joden blijkt die rol groot en nauw verbonden met hun Joods-zijn. Sommige geïnterviewden hebben eigenlijk niet zo'n speciale of diepe band met Israël en geven een wat obligate opsomming van hun contacten met Joden en Israëli's of doen verslag van enkele vakanties of zakelijke reizen naar Israël. De lengte van de verhalen varieert van ruim 4 tot 15 pagina's, die lang niet helemaal over Israël gaan. Sommige punten, zoals waarom Ben Bot voor toetreding van Turkije tot de EU is, of op welke school Frits Bolkestein heeft gezeten, doen niet echt ter zake, en soms verliezen mensen zich wat teveel in gemeenplaatsen. De interessantere persoonlijke verhalen komen toch vooral van de Joodse geïnterviewden, over hun gevoelens en indrukken bij hun eerste bezoek aan Israël, vaak als jongere in een kibboets of op vakantie, of over hun jeugd in de onderduik en hun trots dat de nieuwe Joodse staat zich toch maar staande wist te houden tegen haar vijanden. Israël is voor hen 'een soort aardpunt', 'een beetje thuis' of 'een essentieel deel van het Joods-zijn'. Maar ook voor de Arabische Israëli Assad Jaber zal Israël altijd zijn land blijven. Zijn liefde voor de Hebreeuwse taal en voor het land en zijn redelijke kritiek op Israël maken zijn verhaal tot een verademing, en hopelijk is het niet zo uitzonderlijk als hier vaak wordt gesuggereerd.

Samen met Assad Jaber vormen de interviews met Jessica Durlacher, Elsbeth Etty, Bloeme Evers-Emden en Nausicaa Marbe het sterke middenstuk van het boek, waaruit naast zorg en kritiek een oprechte betrokkenheid en passie spreekt. Bij hen is de verontwaardiging over de anti-Israël hetze dan ook duidelijk aanwezig.
Het boek bevat geen grote onthullingen, maar wel wat inkijkjes in de Joodse leefwereld en - voor wie ze destijds heeft gemist of was vergeten - opmerkelijke historische feiten. Zo verhaalt Nausicaa Marbe over het subtiele antisemitisme maar het grove gescheld op de 'ontaarde' zigeuners in Roemenië, en over de hechte banden tussen dictator Ceauşescu en Yasser Arafat. Nabij het huis van Marbe werden Palestijnse terroristen getraind, die in ruil in het buitenland Roemeense dissidenten liquideerden. Elsbeth Etty haalt herinneringen op aan de houding van de CPN en ASVA tegenover Israël, en is nog steeds verontwaardigd dat GroenLinks in 1990 tegen de levering was van de (puur defensieve) Patriot raketten aan Israël, toen Saddam Hoessein de Joodse staat met Scud raketten bedreigde. Ben Bot was gecharmeerd door Sharon en Livni, en bracht op verzoek van de eerste aan Assad van Syrië over dat Israël de onderhandelingen over de Golan discreet wilde hervatten. Jacques Wallage filosofeert over de lelijkheid maar ook noodzaak van grenzen, over identiteit en integratie, en dialoog versus scherpslijperij. Aangrijpend is het verhaal van Holocaust overlevende Bloeme Evers, de moeder van rabbijn Evers, met haar 82 jaar nog steeds een bijzonder strijdlustige vrouw. Zo brengt iedere geinterviewde zijn eigen invalshoek mee.

Praktische minpuntjes
- De keus om de interviews op alfabet te rangschikken zorgt voor een niet al te sterk begin van het boek: Barbara Barend en Samira Bouchibti zijn nog nooit zelf in Israël geweest, en de band van Frits Bolkestein en Ben Bot met het land lijkt toch vooral beroepsmatig te zijn. Met Jessica Durlacher begint het boek dan ook pas echt zijn belofte waar te maken.
- Dat de biografische gegevens van de geïnterviewden achterin het boek vermeld staan, zorgt voor wat hinderlijk geblader. Als men begint over zijn vroege jeugd, moet de lezer achterin opzoeken over welke tijd het dan gaat.
- De presentatie van de interviews als monoloog heeft tenslotte ook niet onze voorkeur. Geven verschillende geïnterviewden bijvoorbeeld spontaan hun mening over Dries van Agt omdat dit henzelf bezighoudt, of antwoorden ze op een gerichte vraag van de interviewer? Dat maakt toch wel verschil.

Vervolg?
Voor veel geïnterviewden in het boek was Israël vooral het verre land van de verhalen, het land waar je, mocht het ooit nog nodig zijn, naartoe kunt of het land waarvan je het als politicus als je taak ziet het te steunen. Een tweetal werd in Israël geboren en is naar Nederland gekomen, maar wat mist zijn de Nederlandse Joden (of ook niet-Joden) die juist ervoor hebben gekozen om naar Israël te verhuizen. Voor hen is de betekenis van Israël nog vele malen groter, en hun ervaringen daar en hun visie op Nederland, Israël en de verschillen daartussen, en hun oordeel over de berichtgeving in Nederland over hun nieuwe vaderland, zouden minstens zo lezenswaardig zijn als het nu verschenen boek. Wij hopen daarom zeker op een deel 2 van "Israël en ik".

Verschillende mensen beklagen zich over de eenzijdige en doorgeschoten kritiek op Israël, en hoezeer de grens met antisemitisme daarbij wordt overschreden. Helaas wordt daar in het kader van dit boek niet dieper op ingegaan: wat doet dit met mensen en hoe gaan ze daarmee om, waarom spreken ze zich hier niet sterker over uit en zoeken het debat, waar komt het vandaan en hoe bepaal je eigenlijk waar precies de grens met antisemitisme ligt?
Ook wat betreft de media blijft het bij algemene uitspraken, ze zijn te negatief of wel redelijk, maar wanneer en waarom zich welke veranderingen hebben voorgedaan, waarom de Palestijnen zo in de belangstelling staan en steeds meer mensen hun narratief overnemen, komt niet aan bod.
Een diepgaander analyse had ons inziens wel een beter tegenwicht geboden aan de vele anti-Israël boeken en publicaties van de laatste jaren, maar was ten koste gegaan van het aantal interviews en de diversiteit van de verhalen in deze bundel. Dit past wellicht wel in een deel 3: "Israël en wij"?

Ratna Pelle & Wouter Brassé


"Israel en ik" is verkrijgbaar in de boekhandel voor € 17,95. Uitgever: Aspekt B.V., Uitgeverij. ISBN 9789059117280