IMO Blog - Israel & Midden-Oosten

Geschiedenis van het antisemitisme (judeofobie)

IMO Blog, 2008

Ik heb onlangs een geschiedenis van het antisemitisme in Europa en elders gelezen, van Gustavo Perednik, die de voorkeur geeft aan de term judeofobie. Wat me opviel, is dat het vroegere Europese antisemitisme niet onderdeed voor het huidige Arabische, al zijn er natuurlijk allerlei verschillen en verschilt het sterk per land en machthebber. Een belangrijke overeenkomst is dat voor beide weinig aandacht is, en beide vaak als minder erg worden voorgesteld dan ze zijn. Zo heb ik in 6 jaar geschiedenisonderwijs op het VWO en 4 jaar studie cultuurwetenschappen nooit geleerd hoe doordrongen de Europese cultuur, in de eerste plaats het christendom, was van antisemitische noties. Voor zover het aan bod kwam ging het over excessen zoals uiteraard de Nazi's en enkele bijzonder grootschalige en wrede pogroms in Oost-Europa, en de Dreyfus affaire. Deze waren niet de norm maar de afwijking, en vervulden de meesten, ook toendertijd, met afschuw, aldus het beeld dat daarin naar voren kwam.

De kerk en de Holocaust
Geschokt las ik later verhalen over hoeveel Nederlanders passief, en sommigen zelfs actief meewerkten aan de Holocaust, hoe onverschillig velen waren, hoe weinig verzet er was. Koningin Wilhelmina had het nauwelijks over de Joden, hoewel zij eerder dan de meeste mensen wist wat er met hen gebeurde. Waren zij geen landgenoten? Ik las dat de geallieerden de treinrails naar Auschwitz konden bombarderen maar het niet deden (nee, dat was niet omdat dit te ver was en de bommenwerpers dan geen brandstof hadden om terug te vliegen, want andere even ver weg gelegen doelen werden wel gebombardeerd). De houding van de katholieke kerk tijdens de oorlog is wel bekend maar om de een of andere reden toch nooit echt een issue, en de kerk zelf blijft haar rol rooskleuriger voorstellen dan die was. 'Men had het toch niet kunnen voorkomen' is een geruststellende gedachte, maar of dat klopt is twijfelachtig. Er zijn aanwijzingen dat de Nazi's op meer tegenstand hadden gerekend, en dat men wel degelijk gevoelig was voor de internationale opinie en zeker de opstelling van de kerk. In Tsjechië werd een model concentratiekamp ingericht, dat de buitenwereld ervan moest overtuigen dat het allemaal wel meeviel en de Joden goed werden behandeld. Na zware protesten van onder meer de kerk over het doden van gehandicapten zijn de nazi's daarmee gestopt. Met moeite en in veel te voorzichtige bewoordingen heeft de katholieke kerk excuses gemaakt voor de houding tijdens de oorlog en de inquisitie, en is de beschuldiging dat de Joden Jezus hebben vermoord officieel herroepen. Over de bloedlibels, de verdrijvingen, de vernederingen, de gedwongen bekeringen, het geweld, de diepe minachting en haat, die allen eerder regel dan uitzondering waren, wordt verder nauwelijks nog gesproken.

Bij het lezen van voornoemde geschiedenis bekroop me meermaals de gedachte dat de Holocaust eigenlijk niet zo'n extreme afwijking was van wat er in twee millennia in Europa gebeurde. Het was misschien raar dat het juist in een modern, hoogontwikkeld en 'beschaafd' land gebeurde, het land van Goethe en Beethoven en Heine, maar eigenlijk een logisch gevolg van alle haatzaaierij en uitsluiting van de eeuwen daarvoor. Het voert te ver om daar meer in detail op in te gaan, en ik zou me er nog veel meer in moeten verdiepen, maar het is opvallend dat de aandacht voor de Holocaust (en die is er genoeg) zich zo zelden uitbreidt naar het antisemitisme dat eraan ten grondslag lag en de oorzaken daarvan. Men komt meestal niet verder dan de zondebok idee: machthebbers zoeken in tijden van (economische) tegenspoed naar een zondebok en de Joden waren de enige minderheid die voorhanden was.
Iets vergelijkbaars zie je wat betreft Israëls stichting: die wordt alom gezien als gevolg van de Holocaust, en pas in de tweede plaats als gevolg van het Europese en wereldwijde antisemitisme überhaupt.

Antisemitisme en racisme
Binnen sommige linkse kringen is het populair om antisemitisme als een vorm van racisme zoals alle andere vormen te beschouwen. Volgens Anja Meulenbelt en ook Joris Luyendijk had Hitler net zo'n hekel aan Arabieren als aan Joden, en zou hij hun net zo hebben aangepakt als er toen miljoenen in Europa hadden geleefd. Beide volken zijn immers 'Semieten', een reden waarom volgens sommigen Arabieren ook helemaal niet antisemitisch kunnen zijn. Daarom pleit Perednik ervoor om de term judeofobie te gebruiken, zodat duidelijk is dat het specifiek Joden betreft. Voor mij klinkt dat weer een beetje alsof je alleen problemen hebt met de Joodse religie, en het woord 'fobie' vind ik raar om voor 'haat' te gebruiken zoals in islamofobie en homofobie ook gebruikelijk is, maar dat terzijde. Hitler had natuurlijk niet net zo'n grote hekel aan Arabieren, want anders had hij daar wel meer aandacht aan besteed in zijn boek en toespraken en niet samengewerkt met lieden als de moefti van Jeruzalem die in ex-Joegoslavië een moslim SS-leger leidde dat Joden en partizanen vermoordde.

Iedere vorm van racisme is walgelijk en dient met alle mogelijke middelen te worden bestreden, maar de geschiedenis van het antisemitisme in Europa (en daarbuiten) is uniek net zoals de Holocaust ook uniek is, ondanks de verschrikkelijke bloedbaden en genocides die sindsdien hebben plaatsgevonden. Het feit dat dat wordt ontkend, dat men dat soms zelfs met 'Joodse exclusiviteit' in verband brengt, is op zichzelf al zeer bedenkelijk.

Wat maakt antisemitisme uniek? Van 7 genoemde kenmerken door Perednik is deze wellicht het belangrijkst:

7) Judeophobia is chimerical (based on fantasy). This could very well be the main point. Hatred against any minority group usually develops out of a misinterpretation of reality. If a Frenchman hates an Algerian because he pollutes French culture, or if a German hates a Turk because he is taking away his job, in both cases there is a misinterpretation of reality. There may indeed be unemployment in Germany, but it is not true that the Turks are to blame. The case of Judeophobia is different, because there is no such misinterpretation, but sheer fantasy. Jews can be hated for having eaten non-Jews in the past, or for dominating the world in the present; for having killed God or for being the source of war, slavery or evil, or for fabricating the Holocaust. How can you contend with these kinds of arguments?

Geen volk wordt er bovendien van beschuldigd teveel macht te hebben, uit te zijn op wereldmacht, en achter de schermen alle touwtjes in handen te hebben.

Algemeen bij racisme is het plakken van bepaalde kenmerken of daden van individuen op de hele groep (alle Marokkanen zijn agressief, fundamentalistisch en tegen onze Westerse samenleving, zoals Wilders tijdens de Algemene Beschouwingen weer eens suggereerde), maar bij de Joden hebben ook de enkelingen het niet gedaan.

Oorzaken antisemitisme
Perednik bespreekt verschillende (mogelijke) oorzaken van (de omvang van) antisemitisme. Een in het oog springende oorzaak is het religieuze conflict tussen christendom en jodendom. Aangezien de eerste uit de laatste voortkwam en zich als enige en legitieme opvolger presenteerde, moest zij het jodendom wel in diskrediet brengen. Wat is anders de rechtvaardiging voor een nieuwe religie, die zich op dezelfde bronnen en geschiedenis baseert? Om aan populariteit te winnen, kon zij natuurlijk niet als een gemakzuchtige variant van het jodendom gezien worden. Dit in diskrediet brengen van het jodendom begon met de beschuldiging dat de Joden Jezus niet accepteerden als Messias en hem hadden vermoord. Door de Romeinen van deze schuld vrij te pleiten werd bovendien de weg vrij gemaakt voor Romeinse acceptatie van het christendom en speelde men handig in op de anti-Joodse sentimenten onder de Romeinen. In de eeuwen die volgden werden hier allerlei beschuldigingen aan toegevoegd, en werden Joden als aanbidders van Satan die door God waren vervloekt neergezet. Dat verklaarde ook waarom zij uit hun land waren verdreven en er zo slecht aan toe waren.

De christenen zouden bovendien jaloers zijn op de Joodse geschiedenis en hun die af willen pakken en henzelf toe-eigenen. De vervangingstheologie, waarin de speciale band tussen de Joden en God niet meer zou gelden en zijn overgedragen op de christenen, is hiervan een duidelijk voorbeeld.

Een Zionistische verklaring is dat men de Joden minachtte en aanviel omdat zij geen macht hadden, geen grond mochten bezitten en niet op een 'normale' manier hun geld konden verdienen. Zij waren een 'geest natie', een volk dat geen eenheid was en geen nationale symbolen had, een volk dat altijd overal te gast was en nooit gastheer. De enige manier om een einde aan het antisemitisme te maken was wanneer Joden niet meer weerloos waren, maar vrij en onafhankelijk. Assimilatiepogingen faalden omdat geassimileerde Joden toch Joden blijven voor de meeste mensen. Sommige Zionisten voorspelden al in de jaren '30 dat er een ongekende ramp zou plaatsvinden, en bijvoorbeeld Jabotinski riep de Poolse Joden op hun land te ontvluchten voor het te laat was.

Jodendom
Andere theorieën leggen de oorzaak bij kenmerken van het jodendom zelf. Zo zou het jodendom de woede van machthebbers over zich afroepen omdat het van nature anti-autoritair is en uitgaat van de autonomie en waarde van het individu. Joden zouden daarom meer dan andere volken hebben gerebelleerd tegen de Romeinse en Griekse machthebbers, en in hun identiteit en geschiedenis neemt de uittocht uit Egypte, en dus het verzet tegen en bevrijding uit de slavernij, een centrale plaats in. En wat anderen er ook van mogen vinden, op zaterdag wordt niet gewerkt. Zij gaven zich niet snel gewonnen, en waren niet bereid hun eigen levensstijl en normen op te geven of andere Goden en religieuze gebruiken te accepteren. Machthebbers zouden vrezen dat hun eigen onderdanen door deze opstandigheid zouden worden aangetast en probeerden beïnvloeding te voorkomen door de Joden zwart te maken en de bevolking tegen ze op te zetten.

Ook in latere hervormings- of revolutionaire bewegingen speelden de Joden een grote rol, zoals de verlichting en het socialisme. Dit is ook te verklaren omdat zij van de veranderingen en gelijkberechtiging die deze bewegingen nastreefden in het bijzonder hoopten te profiteren.

Het jodendom kon wellicht juist 'puur' en compromisloos blijven omdat het geen macht had en het een relatief kleine gemeenschap bleef. Overigens hebben veel Joden na de middeleeuwen, toen zij uit de getto's kwamen en meer rechten kregen, wel degelijk veel van hun eigenheid en tradities opgegeven, velen veranderden hun namen zodat ze niet meer Joods klonken, en er zijn door de eeuwen heen heel wat Joden (gedwongen en vrijwillig) bekeerd. Het Jodendom is niet de enige religie of volk waarin de eigen achtergrond en oorsprong als vrijheidslievend wordt neergezet, en men door anderen werd geknecht waaruit men zich vervolgens wist te bevrijden. Toch is het waar dat het Jodendom voor zijn tijd vooruitstrevend was, en Joden in verschillende tijden tot de hervormers of revolutionairen behoorden. Zo waren veel Joden in de anti-apartheidsbeweging en de Amerikaanse burgerrechtenbeweging actief, wat direct terug te voeren is op het principe van 'tikkun olam' (de wereld repareren). Vanuit eenzelfde idealisme zijn veel Joden juist bijzonder kritisch ten opzichte van Israel.

Israël
In mijn vorige blog gaf ik aan dat de stichting van Israël de positie van Joden heeft verbeterd. Niet alleen weet men nu dat men altijd ergens terecht kan mocht dat nodig zijn, de Joodse cultuur en geschiedenis worden zo behouden c.q. nieuw leven ingeblazen en het Hebreeuws is vernieuwd als levende taal. Bovendien neemt Israël het op voor Joden, stelt antisemitisme aan de kaak en spreekt landen daarop aan. En ik heb vaker gehoord dat ook Joden die nog nooit in Israël zijn geweest het feit dat men een eigen staat heeft en die op verschillende terreinen succesvol is, een gevoel geeft van trots, en dit bij niet-Joden een zeker respect afdwingt. Zo werd het in de VS na de Zesdaagse Oorlog opeens 'in' om iets met Joden te hebben, en ontdekten allerlei mensen vage Joodse wortels. Men was in een klap van het imago af 'zich als makke schapen naar de slachtbank te laten leiden'.

De afname van het antisemitisme in Europa wordt algemeen vooral aan de Holocaust toegeschreven. Zelfs sommige antisemieten schrokken daarvan en gunden dit de Joden niet, en het gevoel van schuld en schaamte was enorm. Was het voor de oorlog normaal bepaalde grapjes over Joden te maken, of ze met louche praktijken in verband te brengen, na de oorlog was ieder negatief woord taboe. Dit gold overigens niet alleen voor kritiek op Joden. Tot in de jaren '90 was je al snel een racist als je wees op de hogere criminaliteit onder allochtonen, of meende dat buitenlanders zich aan onze cultuur aan moeten passen. Tegenwoordig is zelfs de vraag of Wilders een racist is geen uitgemaakte zaak. Ook over Joden mag, onder het mom van antizionisme, weer van alles gezegd worden, zoals ik eerder uitgebreid heb besproken. Toch is onze houding tegenover minderheden fundamenteel veranderd sinds het begin van de vorige eeuw. Door de gestegen welvaart en ontkerkelijking zijn we toleranter geworden tegenover andere culturen en religies, en de idee dat iedere inwoner van Nederland dezelfde rechten heeft ongeacht sexe, afkomst, sexuele geaardheid of religie is redelijk algemeen geaccepteerd (en opgenomen in de grondwet), al doen bepaalde mensen erg hun best daar verandering in te brengen.

Terwijl antizionisten het nieuwe antisemitisme graag aan de bezetting, Israëlisch geweld en de onderdrukking van de Palestijnen wijten, wijzen anderen op het feit dat het een handige manier is om van onze schuldgevoelens over de Holocaust af te komen: als de Joden de nieuwe Nazi's zijn en de Palestijnen de nieuwe Joden, dan is de Holocaust toch niet zo uniek. Onterecht wordt bij antisemitisme vaak alleen aan de oude stereotiepen en pogroms gedacht, terwijl antisemitisme in de loop der tijden bijzonder flexibel bleek en zich aanpaste aan de tijd en omstandigheden. In de huidige tijd is antizionisme de meest geaccepteerde vorm.

Arabisch antisemitisme
In tegenstelling tot Europa, is antisemitisme in de Arabische wereld allesbehalve afgenomen, en is de dekmantel van het antizionisme, hoewel veel gebruikt, daar niet nodig. Een groot deel van de Arabische wereld steunde de Nazi's, en Hitler is daar niet, zoals hier, synoniem geworden voor het Kwaad. Zelfs Joris Luyendijk, die niet van anti-Arabische sentimenten kan worden beticht, beschrijft in 'Het zijn net mensen' een sapbarretje in Beiroet waar Hitler-cocktails worden verkocht, en hoe Arabische kennissen meer dan eens over 'de Joden' begonnen, die vervolgens van de meest bizarre zaken werden beschuldigd. Volgens Hamas zaten de Joden achter de Franse Revolutie en de beide wereldoorlogen, evenals de oprichting van de VN, en hebben ze de Holocaust ofwel verzonnen om een staat te kunnen creëren met steun van de wereld, ofwel de Holocaust zelf veroorzaakt om van hun zwakkere broeders af te komen en de Joden naar Palestina te krijgen.

Het Arabische antisemitisme wordt, meer dan het huidige Europese, aan Israël en het conflict met de Palestijnen gewijd. Dat is te simpel geredeneerd. Israëls stichting en (militaire) successen zorgden voor een intens gevoel van vernedering en wrok in de Arabische wereld, maar dat was het gevolg van eeuwenlange minachting voor Joden, die slechts werden geaccepteerd op voorwaarde dat zij de dominantie en suprematie van de islam accepteerden. Joodse zelfbeschikking in de Arabische wereld stond haaks op deze onderdanige positie, en werd vanaf het begin, voordat van enige Israëlische onderdrukking of bezetting sprake was, verworpen en tegengewerkt. Het Arabische antisemitisme is ouder dan de stichting van Israel en dan het zionisme, en is geworteld in de Koran en de Hadith. Mohammed liet zich steeds negatiever uit over de Joden en zette ze in de latere Koranverzen neer als vijanden van Allah en 'kinderen van apen en zwijnen'. Meer dan in het christendom en jodendom wordt de Koran in de islam letterlijk genomen. In de jaren '30 is het antisemitisme van de Nazi's door o.a. de moefti van Jeruzalem naar de Arabische wereld geïmporteerd, waar het in vruchtbare aarde viel. Hoe verschillende vormen van antisemitisme elkaar in verschillende Arabische landen precies hebben beïnvloed, en hoe groot de rol van religie, geïmporteerd Europees antisemitisme en spanningen rond Israel daarbij waren, vergt uitgebreidere studie.

Zelfs al zou Israël de grootste blaam in het conflict met de Palestijnen en de Arabische wereld treffen, dan is dat nog geen afdoende verklaring voor het virulente Arabische antisemitisme. Immers, andere landen die andere volken onderdrukken worden lang niet zo extreem gehaat als de Joden, zelfs de Duitsers na de oorlog niet.

Een van de meest bedenkelijke verklaringen voor antisemitisme, hier of in de Arabische wereld, is de Joden er zelf de schuld van geven. Zelfs in Duitsland lijkt dit tegenwoordig geaccepteerd.

Ratna Pelle

Reacties: 4 Opmerkingen

op Monday, 22 September 08, schreef Egbert Talens

Dit stuk van mevrouw Ratna Pelle over antisemitisme c.q Judeofobie ziet er doorwrocht en stabiel uit. Het thema als zodanig vereist veel empathisch vermogen en, behalve dit, de wil of de kunst afstand te bewaren tot (de) betrokken partijen, zij het individueel of als groep. 'Hoe verschillende vormen van antisemitisme elkaar in verschillende Arabische landen precies hebben beïnvloed, en hoe groot de rol van religie, geïmporteerd Europees antisemitisme en spanningen rond Israel daarbij waren', vergt volgens haar uitgebreidere studie. Pal daarop volgt: 'Zelfs al zou Israël de grootste blaam in het conflict met de Palestijnen en de Arabische wereld treffen, dan is dat nog geen afdoende verklaring voor het virulente Arabische antisemitisme. Immers andere landen die andere volken onderdrukken worden lang niet zo extreem gehaat als de Joden, zelfs de Duitsers na de oorlog niet.' ...
Kan het zijn dat mevrouw Pelle zélf geen behoefte heeft aan die door haarzelf genoemde studie? Dat academisch onderzoek naar het thema als geheel, waarbij niet alleen niet-joodse maar ook Jóódse haarden onder het mes moeten komen, voor haar niet nodig is? Zij geeft er min of meer blijk van al klaar te zijn met haar oordeel of beoordeling.

Maar waarom hier vooruit lopen op dit soort bespiegelingen? Omdat voor mevrouw Pelle het volgende lijkt vast te staan: 'Een van de meest bedenkelijke verklaringen voor antisemitisme, hier of in de Arabische wereld, is de Joden er zelf de schuld van geven.' De Engelse slogan hiervoor luidt: 'blaming the victim'.
Bij het doorworstelen van haar Blog, valt het niet mee aan de indruk te ontkomen dat mevrouw Pelle die slogan hanteert als het om (de) Palestijnen gaat. Laat ik meteen maar stellen dat de laatsten geenszins onschuldig zijn aan het conflict tussen enerzijds de Israëliërs en anderzijds de Palestijnen. De laatsten namelijk stapelen fout op fout, waardoor hun greep op de gebeurtenissen steeds kleiner wordt. Maar in samenhang met dit bericht, Geschiedenis van het antisemitisme (judeofobie), past een verhandeling daarover niet.

op Monday, 22 September 08, schreef barbara wertwijn-keilson

Beste Ratna, hartelijk dank voor dit artikel. Ook 'de misplaatste solidariteit van Groen Links' liegt er niet om. Natuurlijk ga ik Gustavo Perednik lezen.

op Monday, 22 September 08, schreef barbara wertwijn-keilson

Ik heb altijd het verhaal over het ontstaan van 'de Demiurg' gezien als de belangrijkste truc uit de hele judeophobische geschiedenis. Want daarmee is de God der Joden JHWE direct én tweederangs én gevaarlijk gemaakt. En juist die twee kwalificaties zijn de meest belangrijkste geweest in de officiéle Europese jodenhaat. Tot nu toe.

op Monday, 29 September 08, schreef barbara wertwijn-keilson

Zonet las ik dat Hamas de volgende opvatting over de Holocaust op de tv heeft verkondigd:' De Holocaust hebben de Zionisten zelf georganiseerd. De gezonde Joden wilden Israel stichten en hebben dus hun zieke Joden, waar ze toch niets aan zouden hebben, vergast in concentratiekampen. En dát is dus de Holocaust'.