Obama, Aboutaleb, Cohen of McCain aan de macht?

IMO Blog, 2008

De peilingen geven Obama een grote kans de nieuwe president van de VS te worden. De pessimisten die meenden dat hij vanwege zijn huidskleur zou verliezen, lijken ongelijk te gaan krijgen. Het zou interessant zijn om eens een enquête uit de VS te zien met de vraag hoeveel mensen bezwaar hebben tegen een 'zwarte' president, maar ook tegen een president van boven de 70, tegen een moslim, een homo of een vrouw als president. Hoe betrouwbaar zo'n enquête zal zijn, valt echter te betwijfelen. Zo kan ik mij goed voorstellen dat er een hoop mensen zijn die liever geen moslim als burgemeester van de tweede stad van Nederland, en een Jood als burgemeester van de hoofdstad zien. Maar Aboutaleb vinden veel mensen een goede keus voor Rotterdam, en weinig mensen lijken vanwege zijn etniciteit problemen te hebben met Cohen. Op het moment dat je concrete namen invult, zijn mensen vaak een stuk minder racistisch of xenofoob dan wanneer ze in algemene termen gevraagd wordt of ze liever een Marokkaan of een Nederlander als buur hebben.


Volgens een onderzoek dat ik in een oude krant tegenkwam (uitgevoerd door De Pers en Een Vandaag), zou maar iets meer dan de helft van de mensen - los van politieke kleur of kwaliteiten - Cohen als premier zien zitten, en nog geen eenderde vindt Aboutaleb als premier - wederom los van kwaliteiten e.d. - acceptabel. Antillianen en Surinamers brengen het er ook niet geweldig vanaf (resp. 43 en 50% heeft geen bezwaar tegen hen als premier). Ik durf echter haast te wedden dat wanneer men voor al die groepen concrete namen had ingevuld, de percentages die geen problemen hebben met iemand uit de betreffende bevolkingsgroep veel hoger zou zijn. Naast religie en etniciteit/nationaliteit was ook gevraagd naar hoeveel mensen een premier van boven de 70 accepteren (19%), een vrouw (93%), een alleenstaande (90%), een homo (78%), een laagopgeleide (32%), een prostitueebezoeker (34%) en iemand die harddrugs heeft gebruikt (26%). Onze tolerantie houdt, kortom, niet over, al was ik blij met het hoge percentage voor vrouwen en homo's.

Als de Nederlandse cijfers voor de VS zouden gelden, dan zouden we het eens over leeftijdsdiscriminatie in plaats van over de eeuwige rassen-vraag moeten hebben. McCain moet dan een welhaast onmogelijke barrière over en meer dan 80% van het electoraat ervan overtuigen dat hij ondanks zijn leeftijd heus nog fit is en in staat tot een slopend beroep als dat van de machtigste man ter wereld. Een belangrijk verschil tussen leeftijd en ras is uiteraard dat leeftijd er ook daadwerkelijk toe doet en invloed kan hebben op iemands functioneren, en ras geheel los staat van de kwaliteiten waar een president aan moet voldoen. Anderzijds: al hoefde McCain niet zo'n uitputtingsslag te voeren als Obama tegen Clinton, is het kunnen volhouden van de lange verkiezingscampagne niet afdoende bewijs dat de man nog fit is? En hij is zeker niet de enige die op hoge leeftijd nog president wordt. Als hij een capabele, ervaren en betrouwbare running mate had gekozen, zou zijn leeftijd er eigenlijk ook niet zoveel toe mogen doen.

Terug naar het onderzoek in Nederland: ik schrok zelf het meeste van het feit dat maar 53% een Jood als premier acceptabel vindt. Terecht merkte Ahmed Marcouch in een interview naar aanleiding van dit onderzoek op dat dat slecht nieuws is, want dat betekent dat het vertrouwen van Nederland dus eeuwen op zich kan laten wachten. De Joden maken immers al vele generaties langer deel uit van de Nederlandse samenleving dan moslims. Dat niet alleen, zou ik willen toevoegen, ze zijn ook nog maar met weinig, en nauwelijks herkenbaar als Jood. Joodse jongeren bezorgen geen overlast, Joden maken geen bezwaar tegen een schilderij met blote borsten in het gemeentehuis of andere blote kunst, tegen gemengd zwemmen of tegen 'beledigende' cartoons. Het CIDI spreekt wel eens mensen aan op antisemitische uitlatingen, en heeft ook enkele malen iemand voor de rechter gesleept - iets dat bij sommige progressieve mensen, mensen die altijd ontzettend fel zijn op het 'stigmatiseren' van moslims, veel irritatie heeft opgeroepen, en ook Leon de Winter heeft wel eens naar antisemieten en antizionisten uitgehaald, maar voor de rest gedragen de Joden zich voorbeeldig. Er zijn er zelfs verschillende die het opnemen voor moslims en ongezouten kritiek geven op Israel, iets dat je populariteit als Jood zeker ten goede komt tegenwoordig.

Vanwaar dan het hoge percentage mensen dat geen Joodse premier wil? Antisemitisme, is het voor de hand liggende antwoord, en blijkbaar is dat dus sterker aanwezig dan we geneigd zijn te denken. Dat veel mensen problemen hebben met een islamitische of Antilliaanse premier begrijpen we, omdat kritiek op en vooroordelen tegen deze bevolkingsgroepen openlijk wordt geuit door politici, in kranten en op TV. Vooroordelen tegen Joden worden voornamelijk geuit onder de dekmantel van antizionisme, en dan heeft het zogenaamd niks met Joden te maken. Meer dan andere vormen van racisme bestaat antisemitisme onafhankelijk van de aanwezigheid van een (grote) groep Joden in een gemeenschap, en los van de concrete problemen en spanningen die er met deze groep zijn. Dit is waarschijnlijk vooral terug te voeren op de christelijke wortels van het antisemitisme, en de vooroordelen, mythes en leugens die via o.a. de kerk diep in de Westerse cultuur en beschaving zijn doorgedrongen. Anderzijds scoort Nederland op internationaal antisemitisme onderzoek, waarbij meestal vragen worden gesteld als of Joden een 'speciale band' met geld hebben, vooral loyaal zijn aan de eigen groep, teveel over de Holocaust praten of onevenredig veel invloed hebben op het bankwezen, altijd vrij laag, zo'n 10%. Dit verschil met het hoge percentage dat een Jood niet geschikt vindt als premier kan liggen aan de manier waarop de vragen gesteld worden, aan het feit dat dit soort enquêtes gewoon niet erg betrouwbaar zijn of aan het feit dat men Joden niet de in antisemitisme onderzoeken gemeten negatieve eigenschappen toedicht, maar ze toch niet echt geschikt vindt om premier te worden. Mogelijk zijn er nog andere negatieve eigenschappen die men Joden toedicht, maar die niet in die antisemitisme monitors naar boven komen, zoals het vooroordeel dat Joden, gezien hun kleine aantallen, onevenredig veel macht hebben in politiek, media en de financiële sector, en dan moeten ze niet nog eens premier gaan worden. Dit vooroordeel zit echter gedeeltelijk in de vragen over Joden en geld verwerkt. Voor de hand liggender is wellicht dan ook de verklaring dat op antisemitisme een groot taboe berust, omdat we allen weten waar dat toe kan leiden. Bij vragen in een antisemitisme enquête zijn we geneigd de politiek correcte antwoorden te geven, we zien onszelf immers niet graag als antisemieten. Maar krijg je een rijtje met allemaal eigenschappen en de vraag in hoeverre die acceptabel zijn voor een premier, dan gaat het niet over antisemitisme en voelen mensen zich niet verplicht een sociaal wenselijk antwoord te geven.

Over enquêtes kun je lang filosoferen en resultaten zijn op verschillende manieren te interpreteren. Ik hou daar wel van, vandaar dat ik wel eens over enquêtes schrijf, en de schijnbare zekerheid en nauwkeurigheid van getallen heeft nou eenmaal ook op mij zijn aantrekkingskracht. Uit onderzoek is gebleken dat mensen op dezelfde vraag, wanneer anders geformuleerd, soms anders antwoorden. Mensen zijn nou eenmaal niet altijd logisch in hun denken en antwoorden. Een wijze man zei ooit dat er leugens bestaan, hele erge leugens en statistieken. Dit zei hij wellicht omdat de statistieken die hij net onder ogen had gehad hem niet bevielen, omdat rivaliserende wetenschappers met de cijfers hadden geknoeid of omdat hij zag hoe de uitkomsten van statistieken verschillen wanneer verschillende mensen met verschillende belangen ze produceren.

Bewuste manipulatie komt waarschijnlijk maar zelden voor, maar men gaat bij enquêtes en onderzoeken, zowel wat betreft de opzet, de vragen die men stelt, als de interpretatie van de uitkomsten, niet altijd even wetenschappelijk te werk. Bij enquêtes over zaken die in de maatschappij spelen is dat risico wellicht groter dan bij onderzoeken waarvan de uitkomsten binnen de muren van universiteit of onderzoekscentrum blijven.

De grootste fout die we maken is echter dat we dingen willen meten die niet echt te meten zijn. Als Obama de verkiezingen wint, is dat dan ondanks of misschien ook wel dankzij zijn huidskleur en multiculturele roots? Dankzij of ondanks zijn eenvoudige afkomst? Werkt leeftijdsdiscriminatie in het nadeel van McCain, of zijn ervaring in zijn voordeel? Of heeft Obama vooral gewonnen dankzij de financiële crisis? Werkt Palin in McCains voordeel of nadeel? Welke invloed hebben allerlei geruchten en (valse) beschuldigingen? Er zijn, kortom, teveel factoren die een rol spelen waardoor de invloed van een enkele factor niet te meten is. Het is de vraag hoeveel duidelijkheid enquêtes hierin zouden kunnen brengen, omdat mensen het zelf waarschijnlijk ook niet weten. Enquêteurs willen nooit dat we bij vragen 'weet niet' invullen, maar misschien zouden we dat wel wat vaker moeten doen.

Ratna Pelle