Het dilemma van de Palestijnse eenheid

IMO Blog, 2008

Tegelijk met de vredesbesprekingen tussen Israël en de Palestijnse Autoriteit onder leiding van Machmoed Abbas, onderhandelen Fatah en Hamas over een nieuwe eenheidsregering. Ami Isseroff wijst op de paradoxale situatie die dat oplevert, want Israël en Hamas weigeren officieel met elkaar te spreken en Hamas weigert de eerder door Israël en de PLO gesloten akkoorden te erkennen, op basis waarvan de PA is gecreëerd en die de basis vormen van het vredesproces. Ook weigert Hamas het bestaansrecht van Israël te erkennen, en roept geregeld op tot haar vernietiging en tot geweld tegen Israëlische burgers. In de vorige overeenkomst tussen Hamas en Fatah, uit februari 2007, gaf Hamas op deze punten niet toe en had Abbas zijn eisen wat dit betreft laten varen. De deal versterkte daardoor vooral Hamas, en heeft de illegale coup in de Gazastrook in juni 2007 mogelijk gemaakt. De eenheidsregering had, ondanks het feit dat de internationale gemeenschap deze niet erkende, toch een bepaalde legitimiteit, en verschafte Hamas legitimiteit en macht zonder dat het zijn standpunten aanpaste. De overeenkomst weerhield Hamas ook niet van het gebruik van geweld tegen Israël, alle speculaties over een matiging van Hamas ten spijt. Een bijkomend probleem is dat Hamas onder sterke invloed, mogelijk controle, staat van Iran. Het krijgt zijn wapens, training en geld uit Iran, en zal waarschijnlijk geen belangrijke beslissingen nemen zonder Iraanse toestemming. En vrede tussen Israël en de Palestijnen is niet in Irans belang, want de zogenaamde solidariteit met de Palestijnen, en de haat tegen Israël en de VS, zijn belangrijke manieren om interne onvrede en woede te kanaliseren en af te leiden en de eenheid te bewaren. Bovendien zou vrede als gevolg van door de VS begonnen vredesbesprekingen de positie van de VS in het Midden-Oosten verstevigen, ten koste van Iran. Waarom zou het daaraan meewerken?


Egypte probeert al enige tijd te bemiddelen tussen Fatah en Hamas, nadat de vorige eenheidsovereenkomst onder leiding van Saoedi-Arabië tot stand was gekomen. Mits Egypte aan Hamas veel hardere eisen zal stellen, en daar ziet het niet naar uit, is de kans groot dat een nieuwe overeenkomst het vredesproces zal hinderen en Hamas' positie op de Westoever zal versterken. De concessies die Israël daar doet om Abbas' regering te versterken, zoals het weghalen van wegblokkades en checkpoints, en het overdragen van een deel van de veiligheidtaken aan de PA, zullen dan ook Hamas ten goede komen, of waarschijnlijker, zullen worden teruggedraaid. Onlangs berichtte de Haaretz over een bemiddelingsvoorstel van Egypte waarin de volgende clausule was opgenomen:

Egypt also said Abbas should continue peace talks with Israel but that any deal needs approval from Hamas and other factions sworn to Israel's destruction.

Dat is het perfecte recept om vrede te voorkomen, want zolang deze facties inderdaad Israël willen vernietigen, zullen ze er geen akkoord goedkeuren, of ze moeten denken dat dit hun doel dichterbij brengt. Hamas heeft inmiddels haar reserveringen over het Egyptische voorstel aan Egypte overhandigd, en tegelijkertijd het belang van Palestijnse eenheid benadrukt. Een overeenkomst, en daarmee mogelijk een nieuwe eenheidsregering, zal de positie van Abbas en zijn regering verzwakken, en het vredesproces de nek om draaien. Tegelijkertijd beseft Abbas dat de huidige verdeeldheid funest is voor de Palestijnen, en vroeger of later ofwel tot nieuw intern geweld zal lijden, of tot een nieuwe geweldsgolf tegen Israël. Hamas zal zijn uiterste best doen om een deal tussen de regering Abbas en Israël te dwarsbomen, zoals Hamas ook in het verleden met goed getimede aanslagen nieuwe concessies en deals verhinderde.

Een nieuwe eenheidsregering zal, zelfs als Egypte en Abbas Hamas tot serieuze concessies weten te bewegen, een hardere positie innemen tegenover Israël dan de huidige regering op de Westoever. Hamas beschuldigt Fatah van collaboratie met het 'zionistische regime', en steunt alle vormen van 'verzet' tegen Israël, dat in zijn geheel 'bezet Palestina' of 'de bezetter' wordt genoemd. Hamas roept ook regelmatig op vooral geen enkele concessie te doen wat betreft de vluchtelingen en wat betreft Jeruzalem (in zijn geheel bezet). Ook binnen Fatah is er kritiek op de samenwerking met Israël en de vredesbesprekingen.

Hoe een uitweg uit deze paradox te vinden, en welk kwaad verdient de voorkeur? De inzet van de vredesbesprekingen die in Annapolis zijn gestart is dat de Palestijnen zien en merken dat het ze onder Fatah beter gaat dan onder Hamas. Daartoe heeft Israël checkpoints opgeheven, gevangenen vrij gelaten, en worden Palestijnse politieagenten en veiligheidstroepen opgeleid en bewapend door de VS om orde te houden en zowel criminaliteit als terrorisme te bestrijden. Ondanks de voorzichtige successen die daarbij worden geboekt, heeft de Palestijnse economie volgens de Wereldbank nog steeds zwaar onder de veiligheidsmaatregelen te lijden. Tegelijkertijd verijdelt Israël nog steeds geregeld aanslagen en houdt Palestijnen met pijpbommen en andere wapens aan bij de checkpoints. In Jeruzalem hebben de laatste tijd verschillende steek- en schietincidenten plaatsgevonden.

Niet alleen de Palestijnen zijn verdeeld, ook in Israël is er veel verzet tegen de concessies die van Israël in het vredesproces worden verwacht, en waarop Olmert en Livni ook al hebben gehint. Voor Shas en Likoed is onderhandelen over Jeruzalem onbespreekbaar. Likoed is voor verdere bouw in de nederzettingen, vooral in de grote blokken, en tegen het geven van meer wapens en bevoegdheden aan de PA. Als er nieuwe verkiezingen komen, en daar ziet het naar uit, zal Likoed die waarschijnlijk winnen. Een meer hardline Palestijnse regering of een akkoord tussen Fatah en Hamas zal de hardliners in Israël in de kaart spelen en de notie versterken dat er aan Palestijnse kant niemand is om mee te praten. Wapens en andere concessies zullen, zo vreest men, vooral Hamas ten goede komen en tegen Israël worden gebruikt, zoals dat ook tijdens de tweede intifada is gebeurd. Dit vormt bovendien het perfecte excuus om door te gaan met de bouw in de nederzettingen.

Ami Isseroff spreekt de vrees uit dat een nieuwe eenheidsdeal zal leiden tot een coup van Hamas op de Westoever. Men kon in de Gazastrook zo makkelijk winnen van Fatah vanwege de enorme infiltratie: in feite was eenderde tot de helft van de leden van de veiligheidsdiensten loyaal aan Hamas, zo blijkt uit een onderzoek van Fatah naar de oorzaken van de coup in Gaza. Ook op de Westoever is Hamas in de PA geïnfiltreerd. Onder een eenheidsregering zal dat alleen maar makkelijker worden.

De vraag is waarom Egypte hieraan meewerkt en waarom de VS daar niks tegen onderneemt. Egypte wil Hamas wellicht losmaken van Iran, en de VS is druk met de presidentsverkiezingen. De macht van Hamas is mede aan falend beleid van de VS te wijten, dat toestond dat ze zonder voorwaarden aan de verkiezingen deelnamen (in schending van de Oslo akkoorden). De VS hebben zich bovendien de afgelopen jaren, tot aan de Annapolis conferentie, erg afzijdig gehouden. Egypte doet nog steeds te weinig tegen de wapensmokkel via tunnels onder de grens met Gaza door, en heeft de grens het afgelopen jaar meermaals geopend zonder adequate controle uit te oefenen. Egypte heeft ook bemiddeld in onderhandelingen tussen Israël en Hamas over een gevangenenruil, en in het staakt-het-vuren voor de Gazastrook. Egypte verkeert wellicht graag in de positie dat het met zowel Hamas, Fatah als Israël 'on speaking terms' is en een noodzakelijk medium tussen deze partijen vormt. Anti-Israël sentimenten zijn sterk aanwezig onder zowel politici als het volk. De VS zou, als grote geldschieter van alle partijen inclusief Egypte, behalve natuurlijk Hamas, haar invloed meer kunnen doen gelden. Het zijn door de VS geleverde en gefinancierde wapens die straks mogelijk in de handen van Hamas vallen, zoals in 2007 in Gaza gebeurde. Het valt te hopen dat een nieuwe president met meer inzicht en kennis van zaken zal opereren dan de regering Bush, en zal helpen voorkomen dat Hamas weer als winnaar uit de bus zal komen.

Ratna Pelle