Alex Burghoorn over kunst in het Israel debat

IMO Blog, 2008

In reactie op mijn opinieartikel in de Volkskrant van 2 december schreef Alex Burghoorn een tegenstuk voor de Volkskrant van afgelopen maandag. Burghoorn beschuldigt mij daarin 'gedateerde argumenten' te gebruiken, en het 'zou mij zijn ontgaan dat de euforie over het zionistische succes al enige tijd is verdampt'. Vervolgens haalt hij een schrijver aan die zei: ‘Wanneer Ahmedinejad, de president van Iran, zegt dat Israël een mislukt experiment is, reageren wij daar zo hevig op, omdat we vrezen dat hij gelijk heeft.’ Waarna hij stelt:
"De Israëli’s die ik aan het woord laat zijn geen ‘sceptische Israëli’s’, maar piekerende Israëli’s, en zo woordvoerders van een krachtige onderstroom. Geen van hen is een usual suspect van het lijstje ‘Critici van Israël’ – waarop ook organisaties staan die Jaap Hamburger als het ‘Andere Israël’ presenteert."

De aantijging dat ik gedateerde argumenten gebruik is natuurlijk nogal flauw. Het is inderdaad een beetje uit de mode om Israëls successen te benoemen, maar we zijn hier niet op de catwalk.
Het is waar dat hij niet de usual suspects opvoert, maar hij ging wel erg selectief te werk in zijn oorspronkelijke artikel. Twee boeken, waar meer dan een jaar tussen zat, een in het Engels en een in het Nederlands, en min of meer toevallige Israëli's waar hij mee heeft gesproken vormen de basis van het oorspronkelijke artikel. Daarin werden alleen negatieve zaken beschreven. Het klopt dat Israëli's niet meer zo blindelings in het leger en de leiding geloven als vlak na 1967, het klopt dat er twijfels zijn over de toekomst, over de mogelijkheid ooit met de Arabieren in vrede te kunnen leven, maar ik zag in Israël ook nog steeds veel vertrouwen in het eigen kunnen en de eigen kracht. Burghoorn schreef in zijn eerdere stuk dat Israëli's niet meer voor hun land willen vechten. Dat herkende ik totaal niet, ik heb juist mensen gesproken die zeer gemotiveerd zijn voor hun land te vechten, ondanks alle problemen of misschien ook wel vanwege die problemen. Juist bij hem ontbrak wat dat betreft de nuance, en daar reageerde ik op. Had hij beide kanten gegeven, de hoop en de vrees, de trots en het vertrouwen en de zorgen en twijfels, dan had ik niet gereageerd.


Burghoorn schreef:
"Relevanter is de vraag hoe lang Israël nog blijft bestaan, en of het 19de-eeuwse idee van een Joodse staat een goed en uitvoerbaar idee is geweest. Dat zijn geen vragen die ik op Israëli’s projecteer, zoals Pelle suggereert. Het zijn vragen die Israëli’s mij hebben aangedragen."
Aan het begin van zijn stuk schrijft hij: In de discussie over het idee Israël is literatuur dan van groot nut. (nadruk RP)

Dit is wellicht de kern van het probleem en onze onenigheid. Burghoorn ziet Israël als een 19de-eeuwse uitvinding, een idee, maar het is een land in de 21ste eeuw. Het idee van een Joodse staat is niet méér 19de-eeuws dan de idee van een natiestaat überhaupt. Misschien gaan de natiestaten wel verdwijnen, komen er steeds meer en sterkere supranationale verbanden, maar vooralsnog is de natiestaat nog springlevend. Wat hij op Israëli's projecteert is de idee dat een Joodse staat iets vreemds is, iets geconstrueerds, een idee dat zich volgens hem nog niet echt heeft bewezen en wellicht niet echt uitvoerbaar is. Dat is een ander soort twijfel dan de vraag wat er gebeurt als Iran een kernwapen krijgt, en welke risico's genomen moeten worden en concessies gedaan om tot vrede met de Palestijnen en de Arabische wereld te komen, en of die landen ooit bereid zullen zijn Israël als Joodse staat te erkennen en er echt vrede mee te sluiten.

Als Israël om wat voor reden dan ook zal ophouden te bestaan is dat geen bewijs van het feit dat 'het 19de-eeuwse idee van een Joodse staat geen goed en uitvoerbaar idee was geweest', maar een gevolg van ontwikkelingen in déze tijd en in de toekomst. Als wij toelaten dat Iran een kernwapen ontwikkelt, als wij Israël onder druk gaan zetten om vergaande concessies te doen zonder dat het daar vrede en veiligheid voor terugkrijgt, als de VS met hun wapenverkoop en leveranties aan Israël zouden stoppen, dan zou Israëls bestaan in gevaar komen. Door dit echter te koppelen aan het zionisme en 'de idee van een Joodse staat', stelt Burghoorn Israëls bestaansrecht ter discussie in plaats van de ideeën en het (mogelijke) beleid buiten Israël dat tot Israëls ondergang zou kunnen leiden. Het ligt, kortom, altijd weer aan Israël.

Bovendien wordt Israël weer apart gezet als een kunstmatig land dat gebaseerd is op achterhaalde ideeën. Het feit dat Israël 60 jaar leeft en bloeit is blijkbaar geen afdoende bewijs dat die ideeën niet achterhaald zijn, en dit benadrukken wordt afgedaan als 'gedateerde argumenten'.

Burghoorn benadrukt de rol van kunst en boeken:
'De schrijver kantelt onze blik, roept vragen op die we ons niet eerder stelden en vergroot dilemma’s uit die ons nog niet waren opgevallen.
Het debat over Israël en het conflict met de Arabische wereld wordt veelal gevoerd met een sleets repertoire aan emotionele uitbarstingen, halve waarheden en valse insinuaties over de bedoelingen van de debatteerders – zie ook de reacties op de genoemde artikelen op deze site. Originele romans, films en kunstwerken kunnen dat dorre debat nieuw leven inblazen.

Het is waar dat het niveau waarop het debat over Israël en het conflict wordt gevoerd nogal te wensen overlaat, maar dat komt volgens mij niet door een gebrek aan literatuur of andere kunst over het conflict. De reeks boeken, films en theaterstukken over het conflict, met name over Israëls rol, is schier eindeloos, en krijgt - zoals alles dat kritisch is over Israël - onevenredig veel aandacht in de media. Soms zijn dit ontroerende, vernieuwende, verrassende zaken, vanuit een onbevangen of genuanceerde blik gemaakt of geschreven, maar vaak zijn het de bekende eenzijdige aanklachten tegen Israël. Zij worden dikwijls gebruikt door antizionisten tegen Israël, waarvan Robert van Waning met zijn eindeloze citaten een sprekend voorbeeld is. Nee, kunst behoedt ons niet voor eenzijdigheid en vooringenomenheid, en het oorspronkelijke artikel van Burghoorn levert het bewijs hoe mensen kunst op hun eigen manier interpreteren, op grond van hun visie en (voor)oordelen.

Burghoorn overschat de rol van kunst. Zij is veleer een reflectie van hoe tegen zaken wordt aangekeken dan dat zij een debat, of beter gezegd, een paradigma, de manier waarop we ergens naar kijken en interpreteren, ingrijpend kan veranderen. Voorzover kunstenaars zich juist afzetten tegen een tijdsbeeld en trends, worden zij veelal niet gehoord.

Het verloop van het debat over Israël wordt door vele factoren beïnvloed. Door de ontwikkelingen in de regio, door de betrokkenheid en belangen van Nederland, door het politieke klimaat, door het verleden, schuldgevoelens over de Holocaust of juist schuldgevoelens tegenover de Palestijnen die we zouden hebben genegeerd, door de banden met Israël en de Arabische staten en door innemende of juist onsympathieke persoonlijkheden uit die landen. Daarnaast is er een element van toeval: welke partij in het Nederlandse debat heeft de beste woordvoerders, weet zich het beste te organiseren, krijgt in de pers het beste voet aan de grond?

Het debat is de laatste tijd erg gepolariseerd, en dat komt vooral door de opkomst en dominantie van radikale Israël critici als Gretta Duisenberg, Dries van Agt, Hajo Meyer, Jaap Hamburger, Anja Meulenbelt en kamerleden van GroenLinks en de SP. Ondertussen besteden de media onevenredig veel aandacht aan Israëlische radikale en soms ook ophitsende stemmen als van Uri Avnery, Amira Hass en Ilan Pappe, en de toon is gezet. Voor enige nuance is geen ruimte meer, en mensen die een genuanceerdere kijk hebben haken af of proberen 'puin te ruimen', de ergste leugens te weerleggen, de grootste blinde vlekken te benoemen, de andere kant te benadrukken. Waarna je steevast het etiket van 'beroepslobbyist' krijgt opgeplakt.

Burghoorns artikel over de twijfel aan Israël speelt de antizionisten in de kaart, en hij miste de nuance om boven het gepolariseerde debat uit te stijgen.
Burghoorn schreef:
"Marcel van Dam wijst terecht op de opzienbarende uitspraken van aftredend premier Olmert over het beëindigen van de bezetting en de oeverloosheid van oorlogvoeren.
Maar hij gaat voorbij aan een belangrijk punt: waarom heeft Olmert die uitspraken niet gedaan als zittend premier? Ook daar is mijn vaststelling op gebaseerd dat met open vizier twijfelen aan het idee Israël een taboe is."

Dat is niet waar. Olmert sprak zich ook tijdens zijn ambtsperiode kritisch uit over de bezetting en zei dat Israël grote delen van de Westoever zal moeten opgeven. Hij zei zelfs dat als Israël dat niet doet, er een aan apartheid verwante situatie kan ontstaan wanneer de Arabieren in Israël en de bezette gebieden in de meerderheid zullen zijn, die dan door een Joodse minderheid geregeerd zullen worden.

Een kenmerk van de obsessie met Israël, die ik in mijn reactie op Burghoorn aan de kaak stelde, is dat dingen die in ook in veel andere landen gebeuren als 'typisch Israël' worden voorgesteld. Doemdenken over Israël, ongenuanceerde uitspraken van Israëlische politici of rabbijnen worden groot uitgemeten, corruptieschandalen en de acties van extremisten worden vaak uitvergroot en verbonden aan het zionisme, het conflict met de Palestijnen of soms ook het Joodse volk.

Een paar jaar geleden schreef Alex Burghoorn een artikel waarin hij Israëlische backpackers in India verbond met o.a. een boek van Shlomo Ben-Ami over expansionistische elementen in het zionisme. Hij gaf citaten uit dat boek en 'verklaarde' daaruit het 'expansionistische' gedrag van de luidruchtige Israëlische jongeren in India, waar in sommige hotels zelfs de menukaarten in het Hebreeuws waren opgesteld. Ik vond dat een ontzettend vergezochte vergelijking, zoals ik ook het verhaal om die romans over Israëls ondergang heen gezocht vond. Nederlandse backpackers en Duitse toeristen kunnen er ook wat van, en menukaarten worden in toeristische gebieden vaak in de talen van de toeristen opgesteld. Bij Israël werd dit echter weer aan het zionisme gekoppeld.

Ik hoop van harte dat deze obsessie met Israël en dan vooral met wat niet goed gaat vaker onderwerp van discussie wordt in de media. Dat heeft uiteraard niks te maken met gerechtvaardigde kritiek op het beleid van de Israëlische regering of bepaalde groepen in Israël.

Ratna Pelle