Meer over Alex Burghoorn en het bestaansrecht van Israel

IMO Blog, 2008

In reactie op de bewering van Alex Burghoorn (zie ook mijn eerdere artikelen hier en hier), dat het hem om twijfel aan de haalbaarheid van Israël gaat en niet om twijfel aan het bestaansrecht, heeft op de Volkskrant online C. Veenstra zijn tekst in eigen woorden 'precies uiteen gerafeld' en overtuigend aangetoond dat in Burghoorns oorspronkelijke artikel wel degelijk de vraag van Israëls bestaansrecht centraal staat, dat de twijfel van de Israëli's die hij daarin opvoert bij de meesten het recht en niet het voortbestaan van Israël betreft, en dat zij wel degelijk te plaatsen zijn in de (radikaal) linkse hoek van critici van Israëls beleid en ook Israëls wezen.

Veenstra maakt duidelijk dat Burghoorn een man, de Irakese wijnhandelaar uit zijn eerste artikel, zeer selectief heeft geciteerd waardoor een erg negatief beeld van de integratie van Arabische Joden en van David Ben Goerion wordt gegeven. Daaruit blijkt (wederom) dat hij vooringenomen is ten aanzien van het zionisme en 'de idee Israël', en deze in een negatief daglicht zet. Voor de volledigheid heb ik het betreffende citaat van Burghoorn hieronder toegevoegd in de tekst.

Het is een genuanceerd en goed beargumenteerd stuk, waarvan ik hier het merendeel laat volgen. Het is een ware verademing dat ook zulke stemmen op de Volkskrant online zijn te vinden.

Alex Burghoorn heeft het over de Israëli’s die hij aan het woord laat om zijn centrale these - volgens Burghoorn zelf: de veenbrand van twijfel aan de _haalbaarheid_ van het 'idee Israël' oftewel Israël als Joodse staat - te staven.
Maar wie zijn die Israëli's dan? En zetten zij inderdaad kracht bij aan Burghoorns stelling?
Hieronder rafel ik een en ander precies uiteen, wat onvermijdelijk een lang stuk oplevert - voor de liefhebber dus.

Eerst iets over Burghoorns centrale these. Het is belangrijk nauwkeurig te lezen wat hij daarover schrijft:
- In zijn eerste betoog: 'De vraag: is de Joodse staat Israël wel een goed idee - in de zin van een idee dat ook daadwerkelijk te verwezenlijken is?'
- In zijn tweede betoog: 'Mijn betoog ging niet over het bestaansrecht van Israël (...) Relevanter is de vraag hoe lang Israël nog blijft bestaan, en of het 19de-eeuwse idee van een Joodse staat een goed en uitvoerbaar idee is geweest. Dat zijn geen vragen die ik op Israëli’s projecteer, zoals Pelle suggereert. Het zijn vragen die Israëli’s mij hebben aangedragen.'

Merk op dat Burghoorn het in het tweede citaat heeft over 'goed en uitvoerbaar'. Dit wekt de indruk dat het hem er zowel (misschien zelfs op de eerste plaats) om gaat of het idee goed was - goed in ethische zin - als dat het haalbaar was (is). Zou Burghoorn toch _eigenlijk_ Israëls bestaansrecht in twijfel trekken? Zoek ik spijkers op laag water? We zullen zien.

Om zijn these te stoelen over de veenbrand van twijfel die in Israël zou woeden aan de haalbaarheid van Israël als Joodse staat, komt Burghoorn allereerst met drie romanschrijvers op de proppen. Twee van hen - Leon de Winter en Michael Chabon - zijn geen Israëli's. Geen van de drie auteurs laat Burghoorn zélf aan het woord over de twijfel aan de haalbaarheid van het idee Israël. In plaats daarvan interpreteert Burghoorn drie van hun boeken. Een van die drie boeken, dat van Yosef Haim Brenner, dateert overigens al van 1920. Men vraagt zich af of Burghoorn - die journalist is, geen literatuurcriticus - deze literaire werken goed verstaat; een en ander vraagt om een 'wederhoor' van de betreffende auteurs; maar daar ziet Burghoorn om onbekende redenen vanaf. Niet bepaald sterk en overtuigend.

Burghoorn laat in zijn eerste stuk welgeteld drie Israëli's aan het woord: wijnhandelaar Shlomo Al-Kuwaity, antropoloog en dichter Zali Gurevitch en socioloog Gadi Taub. In zijn tweede betoog citeert Burghoorn de schrijver Etgar Keret.

Geen van deze mannen behoren tot de 'usual suspects' van het lijstje van Israël-critici, schrijft Burghoorn. Dat laatste is inderdaad van belang, want dat er zo'n lijstje bestaat en zo'n beetje vanaf het begin van Israël heeft bestaan, dat is geen erg belangwekkende observatie.

Nu, men kan dit (geen 'usual suspect' zijn) ernstig betwijfelen in het geval van Zali Gurevitch.
Zie deze controverse.

Onder auspiciën van de Gurevitch in zijn hoedanigheid van antropoloog schreef een student vorig jaar een scriptie. Citaat daaruit: ‘In the Israeli-Palestinian conflict, it can be seen that the lack of military rape merely strengthens the ethnic boundaries and clarifies the inter-ethnic differences - just as organized military rape would have done.’ Dit is letterlijk een schoolvoorbeeld van een 'You're damned if you do, and you're damned if you don't' - wel of juist niet verkrachten: allebei racistisch! Zegt misschien iets over de vooringenomenheid van supervisor Gurevitch.

Verder schrijft Gurevitch al heel lang op abstract academisch niveau over bi-culturaliteit (zeg politiek gezien de tweestatenoplossing) versus multi-culturaliteit (opgeven van het idee als staat met een Joodse identiteit). De antropoloog komt over als een interessante maar nogal wereldvreemde man. Prachtig dat hij in Israël volop de ruimte krijgt voor zijn getheoretiseer, maar dat zijn denken representatief is voor dat van gewone of invloedrijke Israëliërs, dat is niet erg waarschijnlijk. Bovendien is Gurevitch’ opvatting dat 'bloed en bodem' eigenlijk niet bepaald past in de Joodse intellectuele traditie, een oud en algemeen thema bij Joodse denkers, zoals bij Levinas - over wiens Israël-denkbeelden deze maand nog een lezing werd gehouden door professor Annabel Herzog.

Levinas' 'gepieker' over Israël - om een woord van Alex Burghoorn over te nemen - voerde hem overigens niet tot het verwerpen van een staat met een Joodse identiteit; wel achtte hij het uiterst belangrijk dat Israël zichzelf de hoogst mogelijke morele standaarden zou opleggen.

Hoe dan ook betreft het gepieker van Gurevitch niet de haalbaarheid, maar de grondslagen van het idee Israël - en is het dus niet terecht dat Burghoorn hem opvoert exponent van twijfel aan de _haalbaarheid_ van het idee Israël.

Het verhaal van wijnhandelaar Shlomo Al-Kuwaity over de verloren gegane muzikale erfenis van zijn vader Saleh, die als Irakees-Joodse muzikant furore maakte in Bagdad voor zijn komst naar Israël, is kennelijk eveneens al behoorlijk oud (Burghoorn schrijft dat Shlomo Al-Kuwaity dit verhaal 'eens' vertelde).
Zie: Saleh Al Kuwaiti

Burghoorn schreef:"De Israëlische wijnhandelaar Shlomo Al-Kuwaity verhaalde in Petah Tikva eens over de verloren erfenis van zijn vader, Saleh. Hij gold in de jaren dertig, als Iraakse Jood in Bagdad, als de stercomponist van Arabische liederen. Met duizenden andere Arabische Joden verhuisde hij in de jaren vijftig naar Israël. ‘Ze zijn heropgevoed door de Europese zionistische elite. Anders, zo zei Ben-Goerion, zou Israël te veel gaan lijken op zijn buren. Het is eeuwig zonde. We begrijpen niet dat wanneer je een olijfboom omhakt, je een Palestijn van zijn leven berooft. We vinden onszelf een westers land, maar we leven in het oosten.’"

Het is tekenend voor Burghoorns vooringenomenheid dat hij Shlomo Al-Kuwaity eenzijdig citeert: 'Ze [onder meer Saleh Al-Kuwaity; CV] zijn heropgevoed door de Europese zionistische elite. Anders, zo zei Ben-Goerion, zou Israël te veel gaan lijken op zijn buren. Het is eeuwig zonde. We begrijpen niet dat wanneer je een olijfboom omhakt, je een Palestijn van zijn leven berooft.'

Shlomo Al-Kuwaity heeft echter ook gezegd (zie bovenstaande link): 'The process of erasing them [onder meer Saleh Al-Kuwaity ; CV] from Iraqi history was gradual. (...) During the first years, local artists, muslims, began to appropriate some of their songs. Slowly but surely, their names disappeared from the radio programs, although the songs themselves were still played. (...) From then on, the songs that they wrote were labeled "of folk origin".'
De marginalisatie van de Iraakse Arabisch-Joodse muzikale traditie vond dus niet alleen plaats in Israël, maar ook in Irak. Burghoorn heeft een punt dat (ook) het eerste te betreuren valt en zeker allesbehalve heeft bijgedragen tot een klimaat van dialoog en verzoening - maar ook dit feit zegt niets over de haalbaarheid van het idee Israël, evenmin als Shlomo Al-Kuwaity's opmerking over het omhakken van Palestijnse olijfbomen. Dit gaat over de mentaliteit van de 'zionistische elite' en is een ethische kwestie.