De Gaza Oorlog en de balans van NOVA

IMO Blog, 2009

Naar aanleiding van de vele reacties die NOVA kreeg op de berichtgeving over de huidige oorlog tussen Israël en Hamas, zette de redactie een verklaring op haar site (zie onder deze reactie). Daaruit blijkt dat men er vreemde ideeën op na houdt:

Er zijn journalistieke redenen Van Agt aan het woord te laten. Het feit dat hij zich het lot van de Palestijnen aantrekt is opmerkelijk. De man is oud-premier van een land, dat nog steeds bekend staat als een van Israëls trouwste bondgenoten. Hij heeft dus een draai van 180 graden moeten maken. Het is de moeite waard zijn argumenten aan te horen. We hadden natuurlijk kunnen kiezen voor een debat tussen Van Agt en bijvoorbeeld Ronnie Naftaniël van het Cidi, maar daar was de kijker niets wijzer van geworden - zoveel is zeker. Dan was het debat ontaard in een spel rond de vraag wie is begonnen. En die vraag, zo al te beantwoorden, is even zinloos als de vraag wie het eerst moet ophouden.


Een debat met Naftaniël was waarschijnlijk niet gelukt: Dries van Agt wenst niet met deze 'propagandist van een schurkenstaat' in debat te gaan, zoals hij eerder tijdens een bijeenkomst in Nijmegen heeft laten zien. Het was de bedoeling dat beide heren daar in debat gingen, maar Van Agt weigerde, want Naftaniël zou worden betaald door Israel en met zo iemand wenste hij niet te spreken. Vreemd genoeg gaf hij in de pauze Naftaniël wel een hand op de gang, voordat hij wegging en deze zijn verhaal mocht houden. Een nogal laffe vertoning, en ofwel Van Agt is werkelijk vervuld van een verzengende haat ofwel hij dacht weinig te kunnen winnen bij een debat met iemand die een zeer goede feitenkennis van het conflict heeft.

In de tweede plaats is Van Agts visie inmiddels genoegzaam bekend en is de nieuwswaarde van de oud-premier-die-een-draai-van-180-graden-heeft-gemaakt inmiddels wel verdampt. Hoelang blijft iets nieuws, en hoe vaak kun je een taboe doorbreken? Van Agt heeft zijn ideeën een jaar of vijf geleden al bekend gemaakt, en heeft sindsdien tientallen keren in televisieprogramma's opgetreden en opinieartikelen in kranten mogen verzorgen. Aangezien zijn feitenkennis nogal beperkt is, en zijn verhaal nogal rechtlijnig, is wat hij te zeggen heeft over een nieuwe Israëlische militaire operatie erg voorspelbaar. De vraag waarom hij zich als premier niet kritischer over Israël heeft uitgelaten heeft hij al zeker 50 keer eerder beantwoord. Wil NOVA nieuws brengen of nieuws eindeloos herkauwen??

In de derde plaats is het wel degelijk van belang, in het kader van de onafhankelijkheid, om tegenover een zeer eenzijdige visie een andere visie te zetten. Van Agt gebruikte grote woorden zoals oorlogsmisdaden, en het is van belang te vernemen wat daar van Israëls zijde tegenover gezet wordt. Het is waar dat in een andere uitzending Martin van Creveld aan het woord kwam, maar dat was nadat er een reportage van Palestijnse kant was vertoond. Ook werd Mustapha Barghouti in een andere uitzending geïnterviewd met eveneens grove aantijgingen tegen Israël die niet gecheckt werden. In het algemeen had NOVA nauwelijks aandacht voor Israëls kant. Er is bijvoorbeeld nauwelijks aandacht besteed aan de Israëlische aantijgingen dat Hamas zich tussen en achter burgers verschuilt en juist uit is op veel burgerdoden omdat zo de druk op Israël toeneemt en Hamas als underdog wordt gezien. Had een van de vijf of zo reportages over het ziekenhuis in Gaza en hoe erg het allemaal is in Gaza niet over de Hamas ideologie en manier van strijden kunnen gaan? Dat maakt de kinderen in Gaza niet minder dood, maar vergroot wel ons inzicht in wat er daar gebeurt en de achtergronden van dit conflict.

Overigens was het zeker interessant geweest om Van Agt met minister Verhagen of zelfs premier Balkenende te laten discussiëren. Zijn kritiek richt zich immers direct op hun optreden in dit conflict.

NOVA schrijft verder:
Hoe nu verder? Die vraag is voor Israël voorlopig niet interessant. Ook Martin van Creveld, militair strateeg van naam in Israël, kwam in NOVA niet verder dan een ongeduldig schouderophalen als antwoord op die vraag. "Dat interesseert me niet", sprak hij. Niet als strateeg, maar als grootvader. Hij wil niet dat ze vanuit Gaza nog raketten afschieten op zijn kleinzoon. Ook dat schoot menig kijker in het verkeerde keelgat, net als de opmerking van Peres dat de Israëli beter op hun kinderen passen dan de Palestijnen.

Waar is dat eerste op gebaseerd? Er wordt in Israel veel gesproken en gedebatteerd over de vraag hoe verder, en op welke voorwaarden men bereid is een staakt het vuren te accepteren. Een van Israëls kernpunten daarbij is dat Hamas zich niet weer mag gaan herbewapenen zoals het de afgelopen jaren deed via de vele tunnels onder de grens met Egypte. Daardoor werd het mogelijk dat een miljoen Israëli's binnen raketbereik van Hamas kwamen, en dat is voor Israël onaanvaardbaar.
Martin van Creveld is zeker niet representatief voor hoe Israëli's over de operatie en haar doelen denken. Zijn zeer vreemde opmerking dat de Libanon Oorlog succesvol was in het stoppen van de raketaanvallen van Hezbollah en dat hij hoopt dat deze operatie net zo succesvol zal zijn wordt niet door een meerderheid in Israël gedeeld. Zijn opmerking over de Palestijnse burgers was als grootvader natuurlijk begrijpelijk, minstens net zo begrijpelijk als de vele mensen die de raketaanvallen van Hamas goedpraten ondanks het feit dat Israël zich geheel uit de Gazastrook heeft teruggetrokken. Peres' opmerking is gewoon waar en niet moeilijk feitelijk te onderbouwen: Hamas zet kinderen al jong in voor de strijd en gebruikt ze als menselijk schild, zoals ook uit verklaringen en video's van Hamas zelf blijkt. Dat mag voor sommigen geen aangename waarheid zijn, het is gemakzuchtig het af te doen als propaganda.

NOVA schrijft:
Gaat er een diepere strategie schuilt achter de Israëlische inval in Gaza? Daar valt over te speculeren, maar zolang er geen duidelijkheid over is, valt het conflict niet anders te zien dan als een kwestie van "oog om oog, tand om tand" - om het in Bijbelse termen te vatten. En omdat de vraag wie begon niet te beantwoorden is, althans niet zonder de schijn van partij te kiezen, rest alleen de proportionaliteit als min of meer objectieve meetlat. In de praktijk is die meetlat niet meer dan een middel om Israël - in militair opzicht nu eenmaal veruit de sterkste- enigszins in toom te houden.

De vraag wie er begonnen was is wel degelijk interessant en ook feitelijk te achterhalen. Zeker kun je daar op meerdere manieren naar kijken, en kun je terugredeneren tot in het Bijbelse Israël en de Filistijnen, maar je kunt je om te beginnen beperken tot de aanloop naar deze crisis, dus het staakt-het-vuren en door wie dat is geschonden en hoe en wie het niet wilde verlengen en waarom en wat er toen gebeurde. Voor- en tegenstanders van beide partijen zullen het daar niet over eens worden, maar het is toch juist de taak van een actualiteitenprogramma dat men er naar streeft een zo feitelijk mogelijke weergave van gebeurtenissen te geven? Ik vind het een zwaktebod om te zeggen: 'dat kunnen we niet beantwoorden zonder schijn van partijdigheid op ons te laden, dus we beperken ons tot meningen'.
De vraag van de proportionaliteit en het Bijbelse 'oog om oog' is juist erg slaapverwekkend. We kunnen immers allemaal rekenen, en 600 tegenover 6 is een factor 100 verschil. So? Op grond daarvan concluderen dat dus Israël disproportioneel handelt is juist partijdig - dat is immers precies wat sympathisanten van de Palestijnen continu roepen. Er bestaat helemaal geen meetlat van proportionaliteit, en al helemaal geen objectieve. Hoeveel doden aan Palestijnse kant mogen er dan wel vallen in reactie op jarenlange raketbeschietingen? En hoe 'bereken' je het verschil tussen wat beide partijen voor de eigen bevolking doen? Hamas heeft wel bunkers en gangen en raketten voor zichzelf gebouwd, maar niks voor de burgers. Israël heeft veel geïnvesteerd in bunkers en in alarmsystemen en safe rooms etc. Goed, Israel is ook veel rijker, maar er is ook een duidelijk verschil in waarden hier. Hoe 'bereken' je Palestijnse doden omdat huizen en moskeeën vol met raketten en explosieven zitten en Israël die bombardeert? Er is, nogmaals, geen meetlat van proportionaliteit. Landen mogen, indien aangevallen, meer kracht gebruiken dan de aanvallende partij deed om zich te verdedigen. Maar dan moet je wel eerst hebben uitgemaakt of Hamas inderdaad was begonnen.

NOVA:
De reacties van de kijkers zeggen niets over de positie van NOVA, maar alles over de wijze waarop het debat rond Gaza is gepolariseerd door de propagandisten van beide kampen.

Dat is een nette manier om te zeggen: wat je zegt ben je zelf. Geen gemakzuchtiger antwoord dan: 'jouw kritiek zegt alles over jou, je projecteert je eigen tekortkomingen op mij'. Niet iedere kritische reactie of klacht is van een 'propagandist', en niet alle kritiek is af te doen als propaganda. Het feit dat je van beide kanten kritiek krijgt wil ook geenszins zeggen dat je dus wel in het midden zult zitten. Ik verwacht van NOVA dat zij klachten serieus neemt, en niet op deze manier wegzet.

In de extremen zoekt NOVA de balans. Het klinkt misschien paradoxaal, maar alleen zo kunnen we als onafhankelijke rubriek verslag doen van een conflict waarin geen plaats is voor wederzijds begrip en dat met rede noch militaire middelen valt op te lossen. De kijker mag vervolgens oordelen.

Het klinkt vooral weer erg makkelijk. Ik zoek ook een balans tussen extremen, bijna iedereen in dit conflict vindt van zichzelf dat hij/zij tegen de extremisten is en genuanceerd denkt. Over wie dat zijn, en wat extreem is, verschillen de meningen.
De kijker kan natuurlijk alleen oordelen als zoveel mogelijk relevante feiten worden gegeven, en niet in de eerste plaats allerlei emoties getoond. Die hebben ook een nieuwswaarde, maar moeten in de berichtgeving een bescheiden plaats krijgen.

Ratna Pelle

(NB: zondagmiddag nog een alinea tussengevoegd, over Martin van Creveld etc.)

--------------


NOVA COMMENTAAR: GAZA EN DE JOURNALISTIEKE (ON)BALANS
http://www.novatv.nl/index.cfm?ln=nl&fuseaction=artikelen.details&achtergrond_id=10954

8 januari 2009 "Wordt het niet eens tijd voor NOVA om het Palestijns geluid te doen horen en eens wat minder toe te geven aan de Israëlische propaganda?"
"Waarom, zo vraag ik mij af, laten de westerse media zich toch zo gretig gebruiken voor de Palestijnse en Arabische (oorlogs-)propaganda?"

Twee kijkers; twee volkomen tegengestelde meningen. Je zou zeggen: ze kunnen niet allebei gelijk hebben. En inderdaad. Beide kijkers hebben ongelijk - dat kan dan weer wel. NOVA is geen partij in het Israëlisch-Palestijnse conflict en probeert alleen te doen doet wat je van een actualiteitenrubriek mag verwachten. En dat is, zover mogelijk, de feiten laten zien en de meningen laten horen.

De reacties van de kijkers zeggen niets over de positie van NOVA, maar alles over de wijze waarop het debat rond Gaza is gepolariseerd door de propagandisten van beide kampen. Met die vaststelling zouden we kunnen volstaan, in de veronderstelling dat het wel goed zit met de balans in onze berichtgeving zolang de boze reacties maar van twee kanten komen.

Er valt meer over te zeggen. Er zijn tal van factoren die onafhankelijke en afgewogen berichtgeving bemoeilijken. Een van de problemen is dat het ontbreekt aan voldoende onafhankelijk beeld volledig te berichten over wat er gebeurt in Gaza. Alleen Al Jazeera heeft permanent een correspondent in Gaza die af en toe betrouwbaar beeld weet te presenteren. Het Israëlische leger (IDF houdt journalisten buiten de deur en regisseert de officiële beeldenstroom; de andere kant van het verhaal komt vooral naar buiten via bloggende Palestijnen en amateurfilmers. Beide bronnen moeten met argwaan worden beoordeeld.

Op 28 december 2008 presenteerde het IDF een filmpje via Youtube, waaruit moest blijken hoe Palestijnen een vrachtwagen laadde met projectielen. Een bom maakte een einde aan het tafereeltje. Het bewees, volgens Israël, dat de aanvallen op Hamas niet alleen gerechtvaardigd zijn, maar ook precies - dus met minimale schade aan burgerdoelen. Twee dagen later kwam naar buiten dat het mogelijk een vergissing betrof. De vrachtwagen werd niet geladen met projectielen, maar met zuurstofcylinders, volgens een 55-jarige Gaza-bewoner die zich meldde als eigenaar. Hij verloor zijn zoon bij de aanslag.

Op 3 januari 2009 plaatste de Palestijnse blogger Sabbah een filmpje op Youtube van een bloedbad in Gaza, dat zou zijn veroorzaakt door een Israëlische bom. Maandag was het filmpje weer verdwenen, nadat bleek dat ging om een incident uit 2005, dat niet op het conto van Israël kan worden geschreven. De oorzaak van het bloedbad was een per ongeluk exploderende Hamas-truck. France2, de publieke zender in Frankrijk, plaatste het filmpje te snel en heeft zich er inmiddels voor moeten verontschuldigen.

Een tweede probleem, van veel meer gewicht, is de loodzware last van de geschiedenis die het conflict omgeeft. De emoties rond de Holocaust, de koloniale erfenis in het Midden-Oosten, de claims op grond van religieuze overtuigingen: allemaal ongrijpbare factoren die elke poging tot rationaliteit bij voorbaat verdacht maken. Een debat over het conflict is niet mogelijk, zonder dat het ontaard in oeverloos gebekvecht over de schuldvraag, waarbij beide partijen zich diep ingraven in hun eigen historische gelijk.

Als NOVA Dries van Agt uitnodigt om zijn visie op de kwestie te geven, levert dat onmiddellijk boze reacties op. Twee voorbeelden:

"Waarom jullie de katholiek/anti-semiet Van Agt telkens de ruimte geven zijn haatzaaiende praatjes voor TV te houden, is mij een raadsel".

"Als je iemand als Van Agt uitnodigt, (u noemt hem zelf 'een ambassadeur van de Palestijnse zaak') zou het alleen redelijk zijn om ook een 'ambassadeur van de Israëlische zaak' uit te nodigen voor een weerwoord".

Er zijn journalistieke redenen Van Agt aan het woord te laten. Het feit dat hij zich het lot van de Palestijnen aantrekt is opmerkelijk. De man is oud-premier van een land, dat nog steeds bekend staat als een van Israëls trouwste bondgenoten. Hij heeft dus een draai van 180 graden moeten maken. Het is de moeite waard zijn argumenten aan te horen. We hadden natuurlijk kunnen kiezen voor een debat tussen Van Agt en bijvoorbeeld Ronnie Naftaniël van het Cidi, maar daar was de kijker niets wijzer van geworden - zoveel is zeker. Dan was het debat ontaard in een spel rond de vraag wie is begonnen. En die vraag, zo al te beantwoorden, is even zinloos als de vraag wie het eerst moet ophouden.

Interessanter is de vraag waar de huidige oorlog in Gaza toe leidt. President Simon Peres was de eerste die bij de aanvallen op Gaza kritische noten plaatste. "Wat willen we hiermee bereiken", was zijn vraag. Die stelt hij niet meer. "Hamas had een stevig lesje nodig. Dat krijgen ze nu", is inmiddels zijn verklaring. Doel is officieel "het vernietigen van de terroristische infrastructuur" van Hamas.

Hoe nu verder? Die vraag is voor Israël voorlopig niet interessant. Ook Martin van Creveld, militair strateeg van naam in Israël, kwam in NOVA niet verder dan een ongeduldig schouderophalen als antwoord op die vraag. "Dat interesseert me niet", sprak hij. Niet als strateeg, maar als grootvader. Hij wil niet dat ze vanuit Gaza nog raketten afschieten op zijn kleinzoon. Ook dat schoot menig kijker in het verkeerde keelgat, net als de opmerking van Peres dat de Israëli beter op hun kinderen passen dan de Palestijnen.

Gaat er een diepere strategie schuilt achter de Israëlische inval in Gaza? Daar valt over te speculeren, maar zolang er geen duidelijkheid over is, valt het conflict niet anders te zien dan als een kwestie van "oog om oog, tand om tand" - om het in Bijbelse termen te vatten. En omdat de vraag wie begon niet te beantwoorden is, althans niet zonder de schijn van partij te kiezen, rest alleen de proportionaliteit als min of meer objectieve meetlat. In de praktijk is die meetlat niet meer dan een middel om Israël - in militair opzicht nu eenmaal veruit de sterkste- enigszins in toom te houden. Enigszins, want Israël weet ook het gegeven dat er zoveel meer Palestijnse slachtoffers vallen redelijk succesvol te pareren met het argument dat Hamas-militanten daar de schuld van zijn door zich te verschuilen tussen de burgerbevolking. Het onderstreept nog maar eens: kenmerkend voor het conflict is dat elk argument stuit op een even compromisloos tegenargument.

In zo'n klimaat en in die omstandigheden kan ook de journalist z'n werk niet doen zonder van partijdigheid te worden beticht, hoe onafhankelijk hij of zij ook te werk probeert te gaan. Dat geldt zeker voor de correspondenten in het Midden-Oosten, die a priori moeten leven met de verdenking dat ze óf solidariseren met de Palestijnen óf zich een oor laten aannaaien door de Israëli. NOVA's Ankie Rechess wordt door de Palestijnse propagandisten moeiteloos gerangschikt bij de Israël-kliek. Niet zozeer op grond van haar werk - ze heeft tal van reportages op haar naam staan die het verhaal van de Palestijnen vertellen - maar op grond van het feit dat ze ooit een dierbare verloor bij een PLO-aanslag.

Feit is dat ook zij moet leven met de beperkingen die het Israëlische leger oplegt aan journalisten die verslag willen doen over Gaza. Ze komt er eenvoudig niet in. Om die reden neemt NOVA zijn toevlucht tot het inhuren van een Palestijnse journalist, die wel in de Gazastrook kan filmen. Het is de enige manier om op dit moment te laten zien wat er gaande is. We maken het de kijker die de journalist wil plaatsen gemakkelijk: hij verloor een familielid dat een zelfmoordaanslag pleegde. Maar u kunt natuurlijk ook gewoon het verslag op zijn merites beoordelen.

In de extremen zoekt NOVA de balans. Het klinkt misschien paradoxaal, maar alleen zo kunnen we als onafhankelijke rubriek verslag doen van een conflict waarin geen plaats is voor wederzijds begrip en dat met rede noch militaire middelen valt op te lossen. De kijker mag vervolgens oordelen.