De ethiek van het IDF in de Gaza Oorlog

IMO Blog, 2009

Over geen land wordt zo negatief geschreven als over Israël. Als je afgaat op de pers, en vervolgens om één of andere reden in Israël zou belanden, zou je verbaasd zijn dat de mensen er geen Palestijnen eten bij het ontbijt, dat Arabieren vrijelijk hun religie belijden, hun eigen taal spreken, werken, stemmen en openlijk klagen over de Israëlische politiek (net als hun Joodse landgenoten), en dat de meeste mensen geen racisten zijn en velen op hun werk of in projecten met Arabieren samenwerken of anderszins hun steentje bijdragen aan vrede en verzoening.

Van de week verschenen er in Haaretz verschillende artikelen met getuigenissen over soldaten die tijdens de Israëlische operatie in de Gazastrook nodeloos onschuldige Palestijnen hadden gedood of hun huizen verwoest. Het ging om een paar gevallen, en niet duidelijk is op wat voor schaal dit is gebeurd, al werd direct door sommigen gesuggereerd dat dit op grote schaal gebeurde en riepen mensenrechtenorganisaties meteen dat dit hun niets verbaasde en het hun zal helpen bij de voorbereiding van hun aanklachten tegen het Israëlische leger.


Uiteraard werd een en ander direct opgepikt door de internationale pers, en kwam het hier op het Acht Uur journaal en in verschillende kranten. NRC Handelsblad wijdde er zelfs twee artikelen aan, waarin een beeld werd gecreëerd dat het leger geen enkel onderscheid maakte tussen burgers en 'strijders', en men op alles en iedereen schoot en naar believen Palestijnse eigendommen vernielde. Een paar ernstige en verontrustende getuigenissen, bedoeld voor een intern gehoor, gaan nu de wereld over als bewijs dat Israël inderdaad die wrede schurkenstaat is die moedwillig weerloze Palestijnen doodt en daar nog plezier aan beleeft ook. Dit gebeurt alleen bij Israël. In andere landen die in continue staat van oorlog verkeren, heerst die openheid niet, zou de pers het niet in zijn hoofd halen dergelijke zaken te publiceren en zou het niet bij soldaten en officieren opkomen om zulke dingen naar de pers te lekken. Bovendien zou het niet zo prominent in de internationale media verschijnen.

Het vreemde is dat juist Hamas en Hezbollah om het hardst roepen geen onderscheid te maken tussen burger en soldaat, tussen militaire en civiele doelen en iedere zionist te willen doden. Dat doel heiligt alle middelen, ook het in gevaar brengen van de eigen burgerbevolking. Vandaar dat moskeeën werden gebruikt als opslagplaats voor explosieven, en raketten van nabij scholen en VN gebouwen werden afgevuurd. Het ging nog verder dan dat: Hamas hield gewonde Palestijnen tegen die naar Egypte wilden, en Hamas stal hulpgoederen van de VN en verdeelde die onderling of verkocht ze door. Ook dwong het burgers in huizen te blijven die door Hamas werden gebruikt. Het zijn feiten die niet of nauwelijks in de media kwamen, en dan nog alleen als Israëlische aantijgingen waarvan het waarheidsgehalte twijfelachtig is. Het vele beeldmateriaal, en interviews met Palestijnen die - zonder hun identiteit te willen bekendmaken - over dergelijke zaken vertelden, werden genegeerd. Niemand leek er ook enig moreel probleem in te zien dat het Hamas leiderschap zich in de kelder van het door Israël gebouwde Shifa ziekenhuis schuilhield. Ik ben daar althans geen krantenkop of boze brief over tegengekomen. Er waren echter wel meerdere reportages op het NOS Journaal waarin Hamas leden triomfantelijk vertelden hoe weinig Israël hen had weten te schaden, en dat vooral burgers waren getroffen. Ja, daar zou ik ook trots op zijn als vrijheidsstrijder voor mijn volk: de vijand heeft mij niet kunnen treffen, maar slechts vrouwen en kinderen. Een bewijs van een succesvolle strategie en heldhaftig gedrag.

Wat zeggen de onthullingen van de soldaten en officieren? Voor antizionisten bevestigen ze wat ze al wisten: dat zionistische soldaten beesten zijn die meedogenloos tekeer gingen tegen de weerloze Palestijnen en Gaza als een soort Wilde Westen beschouwden. Voor zionisten betekent het dat sommige soldaten in het Israëlische leger zich hebben misdragen en dit grondig onderzocht moet worden. Sommigen zien de soldaten en de kranten die hun verklaringen afdrukten als verraders, zoals in ieder land, zeker landen die zich bedreigd voelen, men moeilijk met felle interne kritiek kan omgaan en de rijen liever gesloten houdt. Daar komt voor Israël nog eens bij dat men weet dat dergelijke zaken schaamteloos worden misbruikt door antizionisten, die niet uit zijn op een moreler Israëlisch leger, maar op géén Israëlisch leger en daardoor ook geen Israël. Wat dat betreft kan ik dat soort beschuldigingen wel begrijpen.

Direct na het recente ongeluk met het vliegtuig van Turkish Airlines verklaarde Turkije de piloten tot helden, en na het uitkomen van het Nederlandse onderzoek werd iedere verantwoordelijkheid afgeschoven en getwijfeld aan de deskundigheid van de onderzoekers. Turkije trof geen blaam, en de piloten waren nationale helden. Het was een vreemd en irrationeel soort nationalisme, want Nederland was er helemaal niet op uit om Turkije de schuld in de schoenen te schuiven, maar om te reconstrueren wat er was gebeurd en waarom het mis ging. Turkije toont zich wel vaker bijzonder gevoelig voor kritiek of vermeende kritiek, en daar wordt vaak rekening mee gehouden.

De kritiek van de Israëlische soldaten gaat echter veel verder en raakt aan Israëls trots, het nationale leger, zonder welk het land niet lang zou kunnen voortbestaan. Bijna iedereen heeft er in gediend, is er gevormd, heeft er geleerd samen te werken en letterlijk alles voor je maten over te hebben. Kritiek op het leger ligt daarom gevoelig in Israël. Toch wordt de zaak serieus genomen, en zegt het leger de zaak grondig te onderzoeken. Het is niet meer dan logisch dat minister van defensie Barak zegt dat het leger over het geheel genomen moreel heeft gehandeld; zou van Middelkoop niet hetzelfde doen wanneer ons leger in opspraak zou komen? Hij komt op voor zijn mannen en vrouwen, voor al die mensen die het wel goed doen maar die nou ook in de beklaagdenbank zitten.

Er is echter een fundamenteler probleem, en zoals ook een officier in het leger aan Haaretz meldde, is dat niet met een onderzoek op te lossen:

The soldiers who testified about misconduct "placed a very unpleasant mirror before us," said one officer.

"The chief of staff is deflecting discussion now," said another. "It's much easier to find the rotten apples, but there are many much more basic and deeper questions. It's not just an ethical issue, it's also a question of professionalism. The soldiers' accounts show there are professional difficulties in fighting in such complex territory - that we're just not doing it all that well."

"These aren't problems you can solve with the military advocate general or the chief educational officer," he said.

Het is in mijn ogen zowel een ethische vraag als een vraag wat betreft professionalisme, maar slechts zeer gedeeltelijk op te lossen. Het wezen van oorlog - iedere oorlog - is onethisch, en het hoort bij het beroep van een soldaat om een deel van de normale ethiek opzij te zetten en te vervangen voor een andere. Immers, in het normale leven mag men niet doden, ook niet de ergste misdadiger, men mag zelfs niet hardop fantaseren over het doden van iemand, en als we ons op de gedachte betrappen dat we iemand wel dood zouden willen, voelen we ons al schuldig. In het leger moet dus een flinke knop worden omgezet, en moet soldaten worden geleerd om te doden. Dat kan echter alleen als je de ander niet meer ziet als een mens, een vader van kinderen of een jongere met toekomstplannen en een vriendin. Tegelijkertijd wordt soldaten geleerd dat je alleen strijders mag doden, en burgers moet ontzien. De strijder moet dus worden ontmenselijkt, want je moet hem zonder wroeging kunnen doden, maar de burger blijft gewoon een mens die je moet helpen in nood, al is het de moeder van de strijder die je zojuist doodde, en is ze maar wat trots op de vele raketten die haar zoon heeft afgevuurd op de 'zionistische apen en zwijnen' - de ontmenselijking vindt ook aan die kant plaats.

Ik kan mij er iets bij voorstellen dat een en ander nogal verwarrend is, en hoge eisen stelt aan je vermogen 'professioneel' te handelen. Daar komt nog bij dat de soldaten geregeld in gevaar verkeren; het gevaar loert overal want er is geen front meer en de vijand is onzichtbaar. De Palestijnen maken de verwarring nog groter door bewust het onderscheid tussen burger en strijder - een van de meest basale regels in oorlogsvoering - te doen vervagen. Strijders verschuilen zich tussen burgers, in huizen, dragen burgerkleding, op de uitkijk staan jongetjes van 12, moskeeën zitten vol explosieven. 'Guerrilla tactieken' heet dat eufemistisch, en het is volgens velen legitiem, omdat groeperingen met weinig andere middelen zich toch ook moeten kunnen verdedigen, waarbij oorzaak en gevolg weer eens wordt omgedraaid. Hoezo moet Hamas zich kunnen verdedigen? Hamas heeft als doel het hele land met geweld te 'bevrijden' en Israël te ontmantelen. Zij is geen legitieme organisatie, en hoeft zich dus nergens tegen de kunnen verdedigen. Als zij toch ten strijde trekt, heeft zij zich aan dezelfde oorlogsregels te houden als iedereen, veel of weinig middelen.

Het gevolg van deze guerrillatactieken is dat oorlogen tegenwoordig veelal in dichtbevolkt gebied tussen de burgerbevolking worden uitgevochten. Waren ethiek en oorlog ook vroeger al niet echt te verenigen, nu gaat dat al helemaal niet meer. De soldaten moeten zichzelf en hun maten beschermen, en tegelijkertijd de vijand uitschakelen die hun land en de burgerbevolking aldaar bedreigt. Daarbij moeten ze ten allen tijde een onderscheid maken dat vaak niet te maken is in de gegeven omstandigheden. Om dit zeer moeilijke en gevaarlijke werk te doen hebben ze een stevige oorlogsmoraal nodig, de overtuiging dat hun zaak juist is en de vijand verachtelijk, maar tegelijkertijd moeten ze de huizen van die vijand en hun spullen met respect behandelen, moeten ze er vanuit gaan dat vrouwen en kinderen inderdaad geheel onschuldig zijn en er steeds rekening mee houden dat burgers genoeg tijd krijgen om weg te komen, ook al maken de strijders dankbaar misbruik van dit morele gedrag. Het gedrag dat van de soldaten vereist wordt is simpelweg niet altijd reëel. Het is zoiets als dat we allemaal vinden dat je niet mag liegen, dat je altijd rekening met anderen moet houden, alles eerlijk moet delen: zo zou het moeten, maar niemand lukt dat altijd.

Uit psychologische onderzoeken blijkt keer op keer hoe makkelijk mensen hun morele normen en waarden opzij zetten als zij in bepaalde omstandigheden verkeren. Mensen blijken gevaarlijk snel in staat om hun macht te misbruiken en anderen onnodig leed aan te doen en daar nog van te genieten ook. Het gaat dan om hele gewone mensen, die niks tegen die ander hebben. Een oorlogssituatie is veel extremer; gecombineerd met de guerrillatactieken waarmee de Israëlische soldaten worden geconfronteerd, werkt zij misstanden heel erg in de hand.

Israëlische soldaten verklaren keer op keer dat oorlog een andere wereld is, een wereld met andere wetten en mores. Een wereld waarin de normale remmingen wegvallen, een wereld waarin je met lijken moet zeulen, in je broek plassen, dagen niet of nauwelijks slapen en met verwondingen door moet lopen of vechten. Door aan dat soort ontberingen te worden blootgesteld stomp je af, je moet een aantal zaken 'uitzetten' in je hoofd om dat vol te houden. Terug in de normale wereld lukt het niet altijd om die twee werelden met elkaar te verenigen, om die extreme ervaringen een plek te geven, om onder ogen te zien waartoe je zelf in die omstandigheden in staat was, soms ook moest zijn.

De verklaringen van Israëlische soldaten getuigen van een grote openheid. Er zijn verscheidene boeken, onderzoeken, films etc. waarin Israëlische soldaten openhartig vertellen over hun ervaringen, de dilemma's, over de morele grenzen die ze overschreden en wat dat met ze deed, en die ontboezemingen worden met name de laatste jaren schaamteloos tegen Israël gebruikt, om het land en het leger in diskrediet te brengen en te bewijzen dat het zionisme inherent slecht is en Israël een schurkenstaat. Vorig jaar werd een documentaire uitgezonden waarin Israëlische vrouwen uit het leger over hun ervaringen vertelden, en precies dit soort zaken naar voren kwamen. Het was een indrukwekkende documentaire, die, hoewel wel veel nadruk lag op misstanden, liet zien wat de dilemma's waren, hoe vervreemdend de extreme oorlogsomstandigheden werkten, hoe aardige meisjes wreedheden konden begaan en daarmee probeerden in het reine te komen.

Vreemd genoeg heb ik zelden dergelijke documentaires over soldaten uit andere landen gezien. Zouden soldaten daar minder open over hun ervaringen praten, of zouden onze media dat minder interessant vinden?
Hoe om te gaan met een onzichtbare vijand die er niet voor terugdeinst de eigen bevolking als menselijk schild te gebruiken, is een vraag waarmee wij allen worden geconfronteerd. In plaats van Israël weer in het beklaagdenbankje te zetten zouden wij beter de handen ineen kunnen slaan en samen naar oplossingen en verbeteringen zoeken. Want onze jongens zouden het in dergelijke omstandigheden niet veel beter doen.

Ratna Pelle