De Paus in het Heilige Land

IMO Blog, 2009

Het bezoek van de paus aan het Midden-Oosten zit er nu ongeveer op, en zoals te verwachten leidde het tot de nodige kritiek en controverses. De paus is in het verleden niet altijd even diplomatiek geweest, en er lagen naar zowel Joden als moslims al een paar pijnpunten. Naar de moslims betrof het vooral uitspraken van drie jaar geleden, toen hij een Middeleeuwse heerser citeerde, Manuel II Paleologus, die nogal negatief over de profeet Mohammed sprak. Hiervoor heeft hij luid en duidelijk zijn spijt betuigt. Naar de Joden toe lagen er diverse zaken: de rehabilitatie van de ultraconservatieve bisschop Williamson, die de Holocaust ontkent en weigerde zijn woorden in te trekken, het proces van zaligverklaring van paus Pius XII, die tijdens de oorlog zweeg over de Jodenvervolging door de nazi's, en het onlangs weer toelaten van kerkdiensten waarin voor de bekering van Joden wordt gebeden.


Meer in het algemeen is de houding van de katholieke kerk tegenover de Joden in het verleden, en haar rol in het ontstaan en de verspreiding van het antisemitisme natuurlijk bepaald niet fraai. Pas in de jaren '60 werd de Joden officieel de collectieve schuld aan de dood van Jezus kwijtgescholden. De invloed van deze beschuldiging van 'Godsmoord' op de vervolging van de Joden is gigantisch geweest. Daar komt nog eens bovenop dat de paus niet alleen Duits is, maar ook in de Hitler Jugend en de Wehrmacht heeft gediend. Dat valt hem maar in beperkte mate aan te rekenen, daar dat min of meer verplicht was, en je tieners niet op zoiets kunt aanspreken, maar het zijn wel zaken die tot extra bescheidenheid en voorzichtigheid manen, als je in de Joodse staat de overlevenden van de Holocaust en hun nabestaanden toespreekt. Weigeren het museum van Yad Vashem te bezoeken omdat daar zonder omhaal van woorden staat dat Pius' XII rol in de oorlog niet zo fraai was, is dan, laten we zeggen, wat ongepast. Bovendien zou het Vaticaan natuurlijk gewoon zijn archieven moeten openen en de discussie op wetenschappelijke wijze moeten voeren, als men er zo van overtuigd is dat geen juiste voorstelling van zaken wordt gegeven.

De kritiek van sommige Israëli's op de toespraak van de paus, zoals dat hij niet van 'zes miljoen slachtoffers' maar van 'miljoenen' sprak, en het woord 'gedode' in plaats van 'vermoorde' gebruikte, mag ietwat muggezifterig overkomen, de zuinige en afstandelijke toon van de paus werd terecht bekritiseerd. Vergelijk dat met de warme woorden die hij voor de Palestijnen reserveerde:

"My visit to the Aida refugee camp this afternoon gives me a welcome opportunity to express my solidarity with all the homeless Palestinians who long to be able to return to their birthplace, or to live permanently in a homeland of their own," said the pope. "To all the officials of the United Nations Relief and Works Agency who care for the refugees, I express the appreciation felt by countless men and women all over the world for the work that is done here and in other camps throughout the region."

The pope went on to say that his "heart goes out" to all Palestinians who have suffered through family divisions caused by imprisonment, bereavement or movement restrictions.
"All Palestinian refugees across the world, especially those who lost homes and loved ones during the recent conflict in Gaza, are constantly remembered in my prayers," he assured them.

He said that the "Palestinians' longing for peace" took on a particular poignancy as they recalled the "events of May 1948" and the years of conflict that followed.
"You are now living in precarious and difficult conditions, with limited opportunities for employment," he said. "It is understandable that you often feel frustrated. Your legitimate aspirations for permanent homes, for an independent Palestinian State, remain unfulfilled. Instead you find yourselves trapped, as so many in this region and throughout the world are trapped, in a spiral of violence, of attack and counter-attack, retaliation, and continual destruction."

De Joden hebben ook genoeg onder het conflict geleden, met meer dan 22.000 doden door oorlog en aanslagen en een veelvoud aan gewonden, de circa 800.000 Joden die uit Arabische landen zijn gevlucht en verdreven, de duizenden raketten die op Zuid-Israël zijn afgevuurd en steeds maar weer de dreiging van Arabische staten en nu met name van Iran. Waarom heeft de paus niet iets gezegd in de trant van dat het hem verheugt de Joden nu als vrij volk in hun eigen staat te zien, waardig en zelfbewust? Rabbijn Shlomo Amar zei tegen de paus:

"You represent a large nation of believers that knows what the Bible is, and it is your duty to pass on the message that the Jewish people deserve a revival, and to give us a little respect to live in this land."

Bij mijn weten heeft hij dat tot nog toe niet gedaan.

Zoals te verwachten hebben de Palestijnen het bezoek van de paus slim gebruikt om propaganda voor hun zaak te maken. Tijdens een interreligieuze dialoog nam de hoogste geestelijke van de Palestijnse Autoriteit, sjeik Taysir Tamimi het woord en beschuldigde Israël van het bewust doden van kinderen in Gaza en het vernietigen van moskeeën.

In an impromptu speech, delivered in Arabic at the Notre Dame Pontifical Institute in Jerusalem, Sheikh Tayseer Tamimi, chief Islamic judge in the Palestinian Authority, launched a 10-minute tirade against the State of Israel for confiscating Palestinians' land and carrying out war crimes against the residents of Gaza.
He also called for the immediate return of all Palestinian refugees, and called on Christians and Muslims to unite against Israel.

Niet bepaald woorden die thuishoren in een dialoog, en ook maar in de verste verte duiden op een wil tot vrede en verzoening.
Hierop verliet de paus, na Tamimi's hand te hebben geschud, voortijdig de bijeenkomst.
In 2000, toen paus Johannes Paulus II Israël bezocht, deed Tamimi hetzelfde:

Then, Tamimi called on "the occupier" to stop "strangling Jerusalem and oppressing its residents." Citing land confiscations, house demolitions, settlements and the Baruch Goldstein massacre in Hebron in 1994, Tamimi said Israel had a long record of "genocide" and "shooting and wounding Palestinian children."
"The establishment of an independent Palestinian state with Yasser Arafat as its president and Jerusalem as its capital - this will stop the strife between the religions," Tamimi said at the time.
He also refused to shake the hand of then-chief Rabbi Yisrael Meir Lau.

De paus was dus een gewaarschuwd man.

Woensdag bezocht de paus een Palestijns vluchtelingenkamp en een school in Bethlehem, en dat werd handig uitgebuit door de Palestijnen. De muur was duidelijk zichtbaar van waar hij sprak, en hij kon er natuurlijk niet om heen en noemde deze dan ook 'tragisch'. Wel, dat is hij natuurlijk ook, maar dat geldt evenzeer voor de vele doden door zelfmoordaanslagen in Israël. Israël verijdelt nog zeer regelmatig aanslagen, met behulp van de tragische muur, maar daar had de paus het niet over. Hij had het met name over de gevolgen voor de Palestijnen.
Op de school in het vluchtelingenkamp lieten kinderen 61 zwarte ballonnen op om de 61 jaar dat Israël bestaat te betreuren. Dat heeft met vrede en verzoening natuurlijk helemaal niets te maken, en de paus had bij zo'n actie niet aanwezig moeten zijn of zich er openlijk van moeten distantiëren. Hij wil toch zeker niet de verdenking op zich laden zelf ook niet blij te zijn met Israëls bestaan? Per slot van rekening heeft het Vaticaan Israël pas in 1994 formeel erkend, en dat was zonder de Oslo akkoorden wellicht helemaal niet gebeurd. Men kan dus beter de twijfel even wegnemen, voordat het weer verkeerd overkomt.

Waarschijnlijk willens en wetens is het bezoek van de paus uitgedraaid op een propagandashow voor de Palestijnse zaak, niet de religieuze en op verzoening tussen de religies gerichte reis zoals van tevoren de bedoeling leek te zijn. Als geestelijk leider had de paus zich voorzichtiger en neutraler moeten uitdrukken, om zo de schijn van partijdigheid te vermijden. Hoe kan de paus zich welhaast verliezen in sympathie voor en betrokkenheid met de Palestijnen, en tegelijkertijd zo afstandelijk zijn over het lijden van de Joden tijdens de Holocaust en eeuwen van Jodenvervolging? Hoe kan hij zo ondubbelzinnig pleiten voor een onafhankelijke Palestijnse staat, zonder even warme woorden voor het feit dat de Joden hun langverwachte en welverdiende onafhankelijkheid hebben bereikt? Een en ander is niet los te zien van de geschiedenis van de katholieke kerk en de Joden, ofwel antisemitisme.

Ratna Pelle