Antisemitisme, Europa en de Paus

IMO Blog, 2009

Een van de vervelende eigenschappen van antisemitisme voor niet-Joden is, dat het je steeds weer in verlegenheid brengt. Steeds weer schrik ik van hoeveel erger het is, hoeveel gewoner, hoe alom aanwezig in en verbonden met het christendom, de Europese cultuur, de kunst. Daar zouden Wilders en andere verlichtingsfundamentalisten wel eens bij stil mogen staan voordat zij het lege begrip 'judeo-christelijke waarden' van Europa weer eens bezigen.

Onlangs kwam ik een artikel tegen over de zogenaamde Judensau:


Judensau - The Judensau (Jew pig) is a popular cultural mainstay of German religious and institutional artwork created during and after the middle ages, and still proudly exhibited in cathedrals, churches and public buildings in Germany. Isolated examples also exist or existed in Austria, France, Belgium and Switzerland. It is a staple of anti-Semitism. It depicts Jews in obscene activities with a pig, sometimes in consort with the Devil, sometimes copulating with the pig or with pig faces, or eating pig excrement or suckling from the sow. It is often combined with depictions of the blood libel. The insult is based on the Jewish ritual prohibition against eating or touching pigs.

Onderaan het artikel volgt een lijst van plaatsen waar ze nog te zien zijn, vooral in Duitsland, een enkele met, de meesten zonder een uitleg of 'disclaimer' erbij.

Geregeld blijkt een belangrijk Europees denker of kunstenaar antisemitisch te zijn, of blijkt dat in de plaats waar je woont, waar je gewoond hebt of waar je met vakantie bent dat Joden in vroeger tijden werden verdreven, gedwongen bekeerd of gedood na een bloedlibel of de uitbraak van een vreselijke ziekte of om wat voor reden dan ook.

In 12 jaar school en 6 jaar universiteit (cultuurwetenschappen) had ik nog nooit van het begrip Judensau gehoord, en ook het antisemitisme van Luther, Marx en Voltaire was me tot dan toe geheel ontgaan. Ik herinner me nog een hoofdstuk over de Dreyfus Affaire, en ook over antisemitisme in Duitsland aan het begin van de eeuw, maar het bleven uitzonderingen, niet iets waarvan onze cultuur diep doordrongen was en zich dus logischerwijs overal en in verschillende gedaantes manifesteerde.

In de media is er bijna alleen aandacht voor antisemitisme waar het de oorlog en de nazi's betreft. De afgelopen weken waren er weer verschillende documentaires op TV waarin kinderen en kleinkinderen van slachtoffers van de Holocaust op zoek gingen naar hoe en waar en wanneer hun ouders of grootouders precies omkwamen, of waarin een vader zijn kinderen meenam naar Auschwitz om te laten zien waar hij als jongen van 12 wist te overleven. Het is telkens weer aangrijpend, en telkens weer besef je dat je het niet kunt en wilt begrijpen, het is te erg, te extreem, te onmenselijk, en misschien ook wel te dichtbij want mijn vader zat in die tijd gewoon op school en deed wat kinderen van 12 horen te doen. Maar als je het dan toch wilt begrijpen, toch een verklaring zoekt, helpen de media je niet veel verder.

De nazi's worden als de totale uitzondering, het abnormale, het kwaad gezien, waardoor we geen oog hebben voor waar hun ideeën vandaan kwamen en hoezeer die een voortzetting waren of op zijn minst beïnvloed werden door ideeën en stromingen van eind 19e en begin 20ste eeuw. Antisemitisme buiten de nazi's wordt nog steeds te weinig onderkend en gebagatelliseerd. Ook wordt, zowel wat betreft heden als verleden, teveel naar excuses gezocht. De antisemitische spreekkoren horen nou eenmaal bij voetbal, pubers zeggen bepaalde zaken omdat ze nou eenmaal willen provoceren, jonge Marokkanen identificeren zich met de Palestijnen, en werkt Israël het niet ook wel een beetje in de hand met haar geweld tegen en onderdrukking van de Palestijnen? Ook wat betreft vroeger tijden hebben we excuses klaar: het waren andere tijden, men wist nog niet waar het toe kon leiden, was bang voor het vreemde en nog niet zo gewend aan de aanwezigheid van andere religies.

In plaats van naar excuses te zoeken of het te bagatelliseren, zouden we wat meer gewoon onder ogen moeten zien wat er gebeurde (en nog gebeurt), en onbevangen de oorzaken onderzoeken*. Niet de schuldvraag moet voorop staan, maar de vraag naar het hoe en waarom. De ontkenning van het Vaticaan dat de paus in de Hitlerjugend en bij de Wehrmacht heeft gezeten en de ontkenning van Pius' XII dubieuze rol is symptomatisch voor de verkrampte houding van de kerk (en onze samenleving) tegenover het eigen verleden van antisemitisme. De uitspraken van bisschop Williamson laten bovendien zien dat dit helaas niet slechts verleden is.

Ratna Pelle


(* Voor een engelstalige cursus zie: The on-line Judeophobia course by Perednik in 16 lessons)