Israel en de Holocaust Mythe (deel 2)

IMO Blog, 2009

Thomas Mertens hekelt in Trouw het in zijn ogen niet zuivere verband tussen Israël en de Holocaust, waardoor Israël een morele troefkaart in handen heeft tegenover Europa, die het onmogelijk maakt om haar daden evenwichtig te beoordelen. In het vorige stukje ben ik vooral ingegaan op de absurditeit van de bewering dat kritiek op Israël niet zou doordringen en zijn impliciete aanname dat schuldgevoelens over de Holocaust ons ervan zouden weerhouden om Israël net zo kritisch te beoordelen als andere landen.


Thomas Mertens schrijft:

Hoezeer de Holocaust niet alleen een feit is, maar ook een zwaar beladen symbolische betekenis heeft, werd ook duidelijk uit de foto die in veel kranten werd afgedrukt, waarop de Israëlische premier Netanjahoe in Duitsland officieel de blauwdrukken van het concentratiekamp Auschwitz in ontvangst neemt. Deze pas opgedoken schetsen worden tentoongesteld in het Jad Vasjem museum.

Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog is de legitimiteit van de staat Israël in de ogen van tenminste een belangrijk deel van de Westerse wereld in steeds toenemende mate nauw verbonden met de Holocaust.

Dat is waar, en dat is een van de redenen dat mensen als Achmadinejad de Holocaust ontkennen; zo denken zij Israëls bestaansrecht weg te nemen. Achmadinejad zegt dit met zoveel woorden, wanneer hij stelt dat als Europa zich dan zo schuldig voelt over de 'vermeende' Holocaust, we hier maar ergens een plekje voor een Joodse staat moeten vrijmaken. Ik kom een dergelijke visie geregeld tegen onder antizionisten.
Het verbinden van Israëls legitimiteit met de Holocaust is echter onterecht: Israël heeft bestaansrecht als de natie-staat van het Joodse volk, omdat de Joden recht hebben op zelfbeschikking en een millennialange band hebben met het land. Bovendien hebben de Volkerenbond en de VN hun goedkeuring verleend aan de stichting van respectievelijk een Joods Nationaal Thuis en een Joodse staat in een deel van het Britse mandaatgebied Palestina, dat overigens aanvankelijk ook het huidige Jordanië omvatte.

Mertens schrijft:

Vele studies tonen aan dat het bewustzijn omtrent de Holocaust, en het taboekarakter dat eraan wordt toegekend, zich geleidelijk aan in de naoorlogse jaren heeft ontwikkeld, met het Eichmann-proces in 1961-2 en de Amerikaanse tv- serie 'de Holocaust' als belangrijke katalysatoren.

Het taboekarakter van de Holocaust staat mijns inziens los van de staat Israël, maar heeft te maken met het extreme karakter ervan, de uniciteit en ons gigantische schuldgevoel. Dat bewustzijn en taboekarakter heeft zich inderdaad langzaam ontwikkeld, omdat het aanvankelijk te groot was om onder ogen te zien. Volgens Mertens heeft de Holocaust een symbolische betekenis gekregen en staat zij voor het absolute kwaad, en vinden we twijfel eraan daarom zo erg. Hij pleit ervoor daar 'genuanceerd' mee om te gaan, zonder echt duidelijk te maken wat hij daarmee bedoelt. Die symbolische betekenis als het absolute kwaad klopt wel, maar ook dat staat volgens mij los van Israël.

Natuurlijk is er een verband tussen Israël en de Holocaust. Het meest simpele en voor de hand liggende is wel dat beide zeer belangrijke gebeurtenissen waren in de geschiedenis van het Joodse volk, en dat beide kort na elkaar plaatsvonden. Beide ook hebben een stempel gedrukt op de Joodse identiteit. Maar daarmee is er nog geen direct causaal verband tussen beide, en het is kortzichtig Israëls rechtvaardiging te zien in de Holocaust. Dat Eichmann in Israël is berecht of dat Netanjahoe in Duitsland de blauwdrukken van Auschwitz in ontvangst nam, wil in het geheel niet zeggen dat Israël haar bestaansrecht ontleent aan de Holocaust. Is het niet logisch dat de Joodse staat een leidende rol speelt in de afhandeling en herdenking van de meest tragische gebeurtenis in de Joodse geschiedenis? Dat impliceert toch op geen enkele wijze dat zij zonder dat geen bestaansrecht zou hebben? Staten vertegenwoordigen hun volk bij belangrijke zaken, bij herdenkingen, bij de afhandeling van claims, bij het treffen van een regeling of compensatie of herstelbetalingen. Het is een van de wezenskenmerken van natiestaten. Dat niet iedereen van dat volk het daarmee eens is of zich vertegenwoordigd voelt, mag zo zijn, maar leidt bij andere natiestaten zelden tot het soort van verdachtmakingen en beschuldigingen van onzuiver handelen (misbruik van Joods leed) als bij de staat Israël gebeurt. Israël misbruikt niks, maar vertegenwoordigt het Joodse volk op het internationale toneel, meer dan de World Zionist Organisation of World Jewish Congress dat doen. Als zij dat niet deed, en/of dat niet werd geaccepteerd, was zij niet de natiestaat van het Joodse volk. Deze belangrijke taak van Israël ter discussie stellen betekent in feite Israël als Joodse staat ter discussie stellen, en daarmee haar legitimiteit.

Met het aanbieden van de Auschwitz-schetsen aan Netanjahoe wordt de band tussen de Holocaust en de staat Israël nogmaals uitdrukkelijk bevestigd. Aangezien de Holocaust een misdaad is die in Europa is begaan, door daders en door omstanders die zich in grote getale als christenen begrepen, staat datzelfde Europa bij Israël in het morele krijt.

Deze band hoeft niet 'uitdrukkelijk bevestigd' te worden want zij is logisch gezien het feit dat Israël het Joodse volk vertegenwoordigt, en het aannemen van de schetsen is eveneens een logische taak van Israël als Joodse staat. Aangezien Europa bij de Joden in het morele krijt staat geldt dat ook voor Israël, al is dat aan Europa's houding en kritiek jegens Israël niet te merken en doen veel mensen alsof het omgekeerd is: omdat de meeste Europese landen zo 'genereus' waren om in 1947 voor de delingsresolutie van de VN te stemmen, zou Israël ons nu wat verschuldigd zijn, en wij op onze beurt de Palestijnen.

Op die manier, vanwege 'ons' moreel falen, zijn de strafbaarheid van het ontkennen van de Holocaust en de sympathie met de staat Israël 'die strijdt om zijn bestaan', met elkaar verbonden. Die band maakt het leven er niet gemakkelijker op. Doordat Israël ten aanzien van 'ons' lijkt te beschikken over een morele troefkaart, is het nauwelijks mogelijk de conflicten waarin hij verwikkeld is, evenwichtig te beoordelen.

Het is nogal logisch dat als een land of continent een enorme misdaad heeft begaan het niet erg gepast is die vervolgens te gaan ontkennen, en dat mensen die dat wel doen schaamte en ongemak oproepen. Het is immers al erg genoeg dat het is gebeurd, en het enige dat we nog kunnen doen om het een heel klein beetje goed te maken is zuiver met dat verleden omgaan en onze schuld bekennen. Het leven met dit verleden is inderdaad niet altijd makkelijk.
Je zou met zo'n verleden wat bescheidenheid verwachten en een voorzichtige, ietwat nederige houding ten opzichte van Israël, maar het omgekeerde is het geval. Van die sympathie met de staat Israël is dan ook weinig meer te merken.

In plaats van die discrepantie te onderzoeken, houdt Mertens een wat zwabberig verhaal dat erop neerkomt dat het niet zo fijn is om bij iemand (of een land) moreel in het krijt te staan, en dat ongemakkelijke gevoelens oproept. Gevoelens die hij probeert weg te moffelen door te doen alsof het eigenlijk heel onlogisch en moreel ook niet helemaal in de haak is dat Israël het Joodse volk vertegenwoordigt en als zodanig ook optreedt waar het de Holocaust betreft. Hij noemt dit het beschikken over een morele troefkaart, en zet Europa zo eigenlijk een beetje als het slachtoffer neer, dat in een ongelijke strijd is verwikkeld met Israël, dat ons vanwege ons verleden naar hartelust kan chanteren. We leven volgens Mertens in de schaduw van de Holocaust en kunnen ons een ontkenning moreel niet permitteren. Ik vind dat een vreemde opmerking, alsof het fout of problematisch is dat we die ontkenning moreel niet kunnen permitteren, en alsof dat met Israël te maken heeft. Zonder Israël zou dat moreel even verwerpelijk zijn, maar zouden we er misschien makkelijker mee wegkomen, en dat neemt Mertens Israël blijkbaar kwalijk.

De instinctieve instemming met het vervolgen van de AEL om een Holocaust ontkennende cartoon getuigt ervan hoe gevoelig de samenleving nog steeds is voor wat tijdens de Tweede Wereldoorlog is gebeurd. Toch is het goed om te bedenken dat wat Rutte een 'feit' noemde, beter met Arendt 'misdaad tegen de mensheid' genoemd kan worden. Dat bevordert een evenwichtiger relatie tot Israël en maant tot enige bescheidenheid aangezien die misdaad hier, in dit werelddeel, inclusief ons land, is begaan.

Wat Mertens wil is onder de morele schuld tegenover de Joden en hun staat uitkomen zonder de Holocaust te ontkennen, en dus maakt hij er met Arendt 'misdaad tegen de menselijkheid' van. Even erg en dan zijn we van dat ongemakkelijke gevoel tegenover Israël verlost. Zo kan onze verhouding met Israël weer 'evenwichtig' worden, ofwel, we kunnen Israël net zo fel als nu bekritiseren maar dan zonder schuldgevoelens.

Het is opvallend dat veel mensen zo'n moeite hebben met het feit dat Israël een Joodse staat is en als je het over Israël hebt het dus over Joden gaat. Mertens heeft, wellicht onbewust, verhelderd hoe dat komt.
Het feit dat we juist niet bescheidener, maar behoorlijk moralistisch zijn tegenover Israël, en het voortdurend de les lezen, hangt waarschijnlijk met deze ontkenning samen. Of, zoals Daniël Teeboom het eens provocerend zei: we houden van dode Joden, die immers zielige slachtoffers waren, maar niet van levende Joden die voor zichzelf opkomen en hun lot in eigen handen hebben genomen. Ons ongemakkelijke gevoel tegenover Israël heeft er vooral mee te maken dat zij de levende, assertieve Joden verpersoonlijkt, die ons aan ons verleden blijven herinneren, hedendaags antisemitisme hekelt en opkomt voor haar eigen belangen.

Ratna Pelle