Arabisch en Israelisch nationalisme

IMO Blog, 2009

Eén van de dingen waar Israël door critici en antizionisten altijd hard op wordt afgerekend, is het nationalisme, dat op een lijn wordt gesteld met exclusivisme (door de antisemieten onder deze critici vaak als typisch Joods bestempeld aangezien zij zich 'het uitverkoren volk' noemen), militarisme en expansionisme.




In Israël is inderdaad geen gebrek aan Israëlische vlaggen in alle maten, de straten zijn er niet naar bloemen en planeten vernoemd maar naar zionistische voorvechters, en het stikt er van de gedenkplaatsen van gevallenen in een van de vele oorlogen, of ter ere van een held die deze of gene plaats heeft gesticht en tegen Arabische pogroms heeft verdedigd zonder zelf de stichting van de staat te hebben mogen meemaken. Israëli's zijn trots op hun land en geschiedenis, op haar verworvenheden, de gewonnen oorlogen, Israëlische vindingen en Nobelprijzen. Ze zijn bovendien trots op de unieke geschiedenis van het Joodse volk, het feit dat het alle rampen overleefde en nu weer een nationaal thuis heeft. Voor een land en volk dat zoveel vijanden heeft, dat zo fel van alle kanten wordt aangevallen, waarvan het bestaansrecht zo dikwijls wordt ontkend, lijkt mij dat een heel natuurlijke reactie. Bovendien is het natuurlijk ook enorm wat men in 60 jaar voor elkaar heeft gekregen, en de vele problemen doen daar niet aan af.

Tussen nationalisme en racisme of extremistische ideeën zit echter een wereld van verschil. Iemand die ons door vrienden als rechts nationalistisch was omschreven, sprak zeer genuanceerd en zelfs positief over Arabieren en de cultuurverschillen en andere spanningen. Sommige linkse mensen, die zeer kritisch zijn over de bezetting, staan achter de Gaza Oorlog. Bijna iedereen staat achter het leger, en heeft of zelf of de naasten hebben in meerdere oorlogen meegevochten. Bijna iedereen vindt de kritiek van Goldstone, Amnesty etc. onterecht. Tegelijkertijd is er veel en felle interne kritiek op Israël, op de politiek, de bezetting, de omgang met buitenlandse kritiek, de positie van de Arabieren in Israël, teveel of juist te weinig ruimte voor de religieuzen, etc.

De meeste landen zijn nationalistischer dan Nederland, waar vlagvertoon al snel verdacht is en mensen er trots op zijn het Wilhelmus niet te kennen. Ondertussen zijn we stiekem misschien best trots op bepaalde verworvenheden of als typisch Nederlands bekend staande zaken als het poldermodel, Hollandse nuchterheid en spaarzaamheid en onze (vermeende) tolerantie, maar buiten het voetbal laten we dat niet zien naar buiten toe. Mijzelf vallen positieve dingen vaak pas op in het buitenland, zoals bijvoorbeeld het feit dat we hier toch behoorlijk ons best doen om de boel een beetje opgeruimd te houden, en mensen zich verantwoordelijk voelen voor hun eigen omgeving. Ik weet nu hoe het ook kan. Of het toch redelijk goede sociale vangnet, waardoor je weinig bedelaars en zwervers ziet op straat (dit kan in Nederland ook beter en het viel in Israël, gezien de lagere welvaart, nog mee, maar toch). Maar ik ben ergens ook wel trots op ons gebrek aan nationalisme. Ik denk dat dat een verworvenheid en ook een luxe is die je niet vaak ziet, en die ook hier onder druk staat van bijvoorbeeld Wilders, die aan het nationalisme gelijk weer een heel extreme invulling geeft.

Wanneer wordt nationalisme eigenlijk problematisch? Wanneer het anderen uitsluit, het leidt tot vreemdelingenhaat en intolerantie, tot verheerlijking van geweld en waanideeën over een groot-Nederland, wanneer men een mythische puurheid terug wil vinden, wanneer het eigene wordt verheerlijkt en het vreemde verguisd, en wanneer het kritiek de mond snoert. Iedere natiestaat heeft een nationaal verhaal of mythe over het eigen ontstaan, vaak een strijd tegen overheersers die werden verslagen. Iedere natie heeft nationale helden. Het maakt echter nogal een verschil of dat alleen krijgers zijn die zoveel mogelijk barbaren vermoordden, of kundige staatsmannen en visionairen. In Israël behoren niet alleen de militante Dayan en Ben-Goerion tot de helden, maar ook Weizmann, die een voorzichtige lijn voorstond en meermaals het belang van gelijke rechten van de Arabieren benadrukte. Rabin was niet alleen krijger maar ook vredestichter, en straten worden niet alleen naar Begin vernoemd, maar ook naar culturele zionisten als Ben Yehuda, die zich beijverde voor de vernieuwing van het Hebreeuws als nationale taal. Onder Israëls 'helden' zijn rechtse nationalisten en linkse visionairen, utopisten en strijders, intellectuelen en arbeiders, religieuzen en seculieren.

Wat betreft Israëls ontstaan en mythes daaromtrent, in weinig landen wordt waarschijnlijk zo een heftig debat gevoerd en is het 'officiële narratief' zozeer ter discussie gesteld. Natuurlijk dragen de regering en officiële instanties Israëls kant uit, maar in de media, in de boekwinkels, op universiteiten en in de kunst is een diversiteit aan visies, benaderingen en narratieven voorhanden, die voor een land dat nog steeds min of meer in oorlog verkeerd ongekend is. Ook op straat geen gebrek aan diversiteit, in etniciteit, religie, uiterlijk, cultuur en wat al niet meer. Gezeten naast een moskee hoor je de islamitische oproep voor gebed, zo hard dat je zelfs niet kan bellen, om even later religieuze Joden met de Thora rollen te zien dansen. Eettenten in de stemmige oude stad van Jaffa waren 24 uur per dag open inclusief harde muziek, vlak naast kerk en moskee gelegen, en de Via Dolorosa in Jeruzalem is bijna onvindbaar omdat hij door de vele handelaren niet van de andere souks te onderscheiden is. Geen politicus die oproept de hoofddoek te verbieden of de oproep tot gebed of de subsidie voor Arabische scholen stop te zetten. Het lijkt dus in Israël wel mee te vallen met de gevaarlijke kenmerken van nationalisme. In veel landen die in een conflict verwikkeld zijn, ik denk alle, is er minder openheid en diversiteit, minder ruimte voor afwijkende meningen, voor demonstraties of andere acties die tegen de regering zijn. Ik vind het persoonlijk bijvoorbeeld verbluffend dat een ieder die dat wil een checkpoint in kan lopen en daar de hele dag kan registreren hoe men de Palestijnen behandelt en zelfs foto's kan nemen. Israël bekoopt deze openheid met een ongekende reeks beschuldigingen, verdachtmakingen en leugens, die maar één doel lijken te hebben: Israël delegitimeren en neerzetten als koloniaal gezwel gebouwd op de ruines van een bloeiende Palestijnse maatschappij.

Als Israël zo open is en men zo kritisch naar het eigen verleden kijkt, waarom dan niet wat meer aandacht voor de vele in 1948 verwoeste Arabische dorpjes? In de Lonely Planet gids, waarover later meer, werd daar af en toe naar verwezen, en ik zou het zelf nuttige informatie vinden als nog terug te zien is, als gedenkteken bijvoorbeeld, waar een Arabisch dorp heeft gestaan en hoe en wanneer het is verwoest. Dit is immers onderdeel van de geschiedenis, net als de veldslagen en Israëlische overwinningen. Dit zou zo objectief en eerlijk mogelijk moeten worden beschreven, zonder motief het te rechtvaardigen. Bovendien zou het een mooi gebaar zijn naar de Arabische gemeenschap in Israël, en naar de Palestijnen, om ook ruimte te bieden aan hun geschiedenis, hun leed en hun kant van het verhaal.

Het probleem is echter dat er nog steeds een felle strijd woedt om de geschiedenis, en om Israëls legitimiteit. Zo ontstond er pas lang na de Tweede Wereldoorlog in Europa langzaam wat ruimte voor de slachtoffers van geallieerde bombardementen, voor Duits leed, en pas recentelijk was het bijvoorbeeld mogelijk om de draak te steken met Hitler en hem als mens en niet als duivel neer te zetten. Dit roept, begrijpelijkerwijze, nog steeds veel emotie en verzet op. Terwijl iedereen, op een paar marginale neonazistische groeperingen na, het eens is over de uitkomst van de Tweede Wereldoorlog en ook over de grote lijnen van het verloop ervan, wordt in de Arabische wereld een compleet ander verhaal verteld over 1948 dan in Israël. Sterker nog, Israëls bestaansrecht wordt ontkend, net als de band van het Joodse volk met het land en met Jeruzalem, zoals bijvoorbeeld blijkt uit recente uitspraken van een met de PLO verbonden 'historicus' die beweert dat niet de Joden maar de Palestijnen een vijfduizend jaar oude connectie met het land hebben, en de Joden hun niet alleen het land hebben afgepakt, maar zich ook alle culturele tradities toegeëigend. Niet alleen wordt Israël in Arabische media als kankergezwel in het Midden-Oosten neergezet, de Joden krijgen de schuld van alles, zouden uit zijn op wereldmacht en volkeren tegen elkaar opzetten om er economisch gewin mee te behalen. In een dergelijk klimaat wordt erkenning van en aandacht voor het leed van de Palestijnen al gauw als schuldbekentenis en teken van zwakte geïnterpreteerd, niet als een gebaar van goede wil dat navolging verdient. Er zijn in Israël bovendien een aantal initiatieven gericht op wederzijds begrip en samenwerking, er is in Israëlische schoolboeken (beperkt) aandacht voor de Arabische kant, in de media is een veelheid aan meningen en narratieven te horen, maar dat alles heeft niet geleid tot een mildere Arabische of Palestijnse houding. Het lijkt er meer op dat een en ander juist tegen Israël wordt gebruikt.

In feite is de strijd over 1948 nog steeds bezig en heeft men Israëls bestaansrecht nog steeds niet geaccepteerd. De Arabische staten en de Palestijnen willen eigenlijk niet alleen 1967 maar ook 1948 terugdraaien, met geweld of via onderhandelingen of een combinatie van beide. Door de terugkeer van miljoenen vluchtelingen te eisen hoopt men Israël als Joodse staat van binnenuit uit te hollen. Het is niet voor niets dat men categorisch weigert Israël als Joodse staat te erkennen (ook Egypte en Jordanië weigeren dit). Natuurlijk is dat niet vanwege het vermeende religieuze karakter van een Joodse staat, want religie is niet het probleem voor de Arabische staten, die in meerderheid de islam als min of meer officiële godsdienst hebben, met beperkingen voor andersgelovigen (in sommige landen zijn Bijbels of de Thora verboden).

In 60 jaar tijd is er wel iets veranderd, en wordt door de Arabische leiders niet meer openlijk tot Israëls vernietiging opgeroepen. Misschien is men langzaamaan gaan wennen aan het idee van een Joodse staat in het Midden-Oosten. Maar de vernedering zit diep, en men wil de (nakomelingen van de) vluchtelingen graag kwijt. Bovendien is het conflict met Israël erg handig als zondebok en bliksemafleider van de vele interne problemen en onvrede. En tot slot zal een verzoenende houding naar Israël toe het de fundamentalisten wel heel makkelijk maken hun corrupte regeringen als handlangers van het Westen af te schilderen, die Arabische belangen en eer verkwanselen om een wit voetje te halen bij Amerika.

Over Arabisch nationalisme en hoe Arabische eer en gekrenkte trots vrede in de weg staat hoor je de Israël-critici zelden. Ze zijn dan ook niet zozeer antinationalistisch, maar antizionistisch.

Ratna Pelle